WikiZagłębie - Wkład użytkownika [pl]

Stanisław Warszycki

2021-11-15T19:16:06Z

Wawel:

Stanisław Warszycki herbu Abdank (ur. 1599, zm. 25 stycznia 1681).
Kasztelan krakowski , Pan na Dankowie .
W 1669 roku nabył od Mikołaja Firleja za dopłatą 267 tys. zł wsie i dominia Ogrodzieniec, Bydlin, Włodowice, Kromołów, Zawiercie, wraz z górami srebrnymi obok Olkusza. Warszycki po uzyskaniu zamku Ogrodzieniec częściowo odbudował go (w latach 1669–1680) ze zniszczeń po Potopie Szwedzkim, podobnie jak miasta i wsie należące do jego posiadłości.

Stanisław Warszycki

2021-11-15T19:15:27Z

Wawel: Nowe

Stanisław Warszycki herbu Abdank (ur. 1599, zm. 25 stycznia 1681)
Kasztelan krakowski , Pan na Dankowie
W 1669 roku nabył od Mikołaja Firleja za dopłatą 267 tys. zł wsie i dominia Ogrodzieniec, Bydlin, Włodowice, Kromołów, Zawiercie, wraz z górami srebrnymi obok Olkusza. Warszycki po uzyskaniu zamku Ogrodzieniec częściowo odbudował go (w latach 1669–1680) ze zniszczeń po Potopie Szwedzkim, podobnie jak miasta i wsie należące do jego posiadłości.

Małopolska

2021-11-12T18:30:56Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
W 1282 roku Litwini poprzez Lasy Łukowskie wtargnęli do ziemi sandomierskiej paląc i łupiąc. Na drodze najeźdźcy pod wsią Rowiny stanęły wojska małopolskie pod dowództwem księcia Leszka Czarnego. Książę krakowski wygrał bitwę stosując skutecznie manewr pozorowanej ucieczki, czym potwierdził swoje nieprzeciętne zdolności dowódcze na polu walki.
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). w 1350 roku w czasie wojny o Księstwo Halicko-Włodzimierskie łupieżcze najazdy Litwinów dosięgnęły ziemi łęczyckiej, a późniejsza o kilka miesięcy wyprawa na Ruś dotarła do Lwowa i Halicza, a także spustoszyła ziemie sandomierską, i łukowską. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

w latach 1655–1660 pomiędzy Szwecją sprzymierzoną przejściowo z Brandenburgią, Siedmiogrodem i magnatem litewskim Januszem Radziwiłłem a Polską toczyła się II wojna północna. We wrześniu 1655 roku Jan Kazimierz król Polski przybywa do Małopolski gdzie 16 odbywa się przegrana bitwa pod Żarnowem. 19 września król przybywa do Krakowa . Następnie wyjeżdża do księstwo opolsko-raciborskiego .

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły po oblężeniu zdobyły Kraków oraz większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.
1 kwietnia 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, króla Jana II Kazimierza Wazę w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie podczas mszy świętej odprawianej przez nuncjusza Pietro Vidoniego przed obrazem Matki Bożej Łaskawej złożył śluby lwowskie. Autorem tekstu ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza był św. Andrzej Bobola.
25 sierpnia 1657 roku Jan Kazimierz odzyskał Kraków.
W latach 1700–1716 – w związku z toczącą się tzw. III wojną północną, przez Małopolskę przeciągnęły oddziały szwedzkie, rosyjskie, saskie i polskie, niszcząc katastrofalnie cały region.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2021-11-12T16:56:16Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
W 1282 roku Litwini poprzez Lasy Łukowskie wtargnęli do ziemi sandomierskiej paląc i łupiąc. Na drodze najeźdźcy pod wsią Rowiny stanęły wojska małopolskie pod dowództwem księcia Leszka Czarnego. Książę krakowski wygrał bitwę stosując skutecznie manewr pozorowanej ucieczki, czym potwierdził swoje nieprzeciętne zdolności dowódcze na polu walki.
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). w 1350 roku w czasie wojny o Księstwo Halicko-Włodzimierskie łupieżcze najazdy Litwinów dosięgnęły ziemi łęczyckiej, a późniejsza o kilka miesięcy wyprawa na Ruś dotarła do Lwowa i Halicza, a także spustoszyła ziemie sandomierską, i łukowską. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

w latach 1655–1660 pomiędzy Szwecją sprzymierzoną przejściowo z Brandenburgią, Siedmiogrodem i magnatem litewskim Januszem Radziwiłłem a Polską toczyła się II wojna północna. We wrześniu 1655 roku Jan Kazimierz król Polski przybywa do Małopolski gdzie 16 odbywa się przegrana bitwa pod Żarnowem. 19 września król przybywa do Krakowa . Następnie wyjeżdża do księstwo opolsko-raciborskiego .

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły po oblężeniu zdobyły Kraków oraz większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.
1 kwietnia 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, króla Jana II Kazimierza Wazę w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie podczas mszy świętej odprawianej przez nuncjusza Pietro Vidoniego przed obrazem Matki Bożej Łaskawej złożył śluby lwowskie. Autorem tekstu ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza był św. Andrzej Bobola.
25 sierpnia 1657 roku Jan Kazimierz odzyskał Kraków.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2021-11-12T16:06:57Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
W 1282 roku Litwini poprzez Lasy Łukowskie wtargnęli do ziemi sandomierskiej paląc i łupiąc. Na drodze najeźdźcy pod wsią Rowiny stanęły wojska małopolskie pod dowództwem księcia Leszka Czarnego. Książę krakowski wygrał bitwę stosując skutecznie manewr pozorowanej ucieczki, czym potwierdził swoje nieprzeciętne zdolności dowódcze na polu walki.
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). w 1350 roku w czasie wojny o Księstwo Halicko-Włodzimierskie łupieżcze najazdy Litwinów dosięgnęły ziemi łęczyckiej, a późniejsza o kilka miesięcy wyprawa na Ruś dotarła do Lwowa i Halicza, a także spustoszyła ziemie sandomierską, i łukowską. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

w latach 1655–1660 pomiędzy Szwecją sprzymierzoną przejściowo z Brandenburgią, Siedmiogrodem i magnatem litewskim Januszem Radziwiłłem a Polską toczyła się II wojna północna. We wrześniu 1655 roku Jan Kazimierz król Polski przybywa do Małopolski gdzie 16 odbywa się przegrana bitwa pod Żarnowem. 19 września król przybywa do Krakowa . Następnie wyjeżdża do księstwo opolsko-raciborskiego .

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły po oblężeniu zdobyły Kraków oraz większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.
1 kwietnia 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, króla Jana II Kazimierza Wazę w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie podczas mszy świętej odprawianej przez nuncjusza Pietro Vidoniego przed obrazem Matki Bożej Łaskawej złożył śluby lwowskie. Autorem tekstu ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza był św. Andrzej Bobola.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2021-11-12T16:06:26Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
W 1282 roku Litwini poprzez Lasy Łukowskie wtargnęli do ziemi sandomierskiej paląc i łupiąc. Na drodze najeźdźcy pod wsią Rowiny stanęły wojska małopolskie pod dowództwem księcia Leszka Czarnego. Książę krakowski wygrał bitwę stosując skutecznie manewr pozorowanej ucieczki, czym potwierdził swoje nieprzeciętne zdolności dowódcze na polu walki.
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). w 1350 roku w czasie wojny o Księstwo Halicko-Włodzimierskie łupieżcze najazdy Litwinów dosięgnęły ziemi łęczyckiej, a późniejsza o kilka miesięcy wyprawa na Ruś dotarła do Lwowa i Halicza, a także spustoszyła ziemie sandomierską, i łukowską. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

w latach 1655–1660 pomiędzy Szwecją sprzymierzoną przejściowo z Brandenburgią, Siedmiogrodem i magnatem litewskim Januszem Radziwiłłem a Polską toczyła się II wojna północna. We wrześniu 1655 roku Jan Kazimierz król Polski przybywa do Małopolski gdzie 16 odbywa się przegrana bitwa pod Żarnowem. 19 września król przybywa do Krakowa . Następnie wyjeżdża do księstwo opolsko-raciborskiego .

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły po oblężeniu zdobyły Kraków oraz większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.
1 kwietnia 1656 roku, w czasie potopu szwedzkiego, króla Jana II Kazimierza Wazę w katedrze Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny we Lwowie podczas mszy świętej odprawianej przez nuncjusza Pietro Vidoniego przed obrazem Matki Bożej Łaskawej złożył śluby lwowskie. Autorem tekstu ślubów lwowskich króla Jana Kazimierza był św. Andrzej Bobola.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2019-10-12T19:05:18Z

Wawel: /* Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
W 1282 roku Litwini poprzez Lasy Łukowskie wtargnęli do ziemi sandomierskiej paląc i łupiąc. Na drodze najeźdźcy pod wsią Rowiny stanęły wojska małopolskie pod dowództwem księcia Leszka Czarnego. Książę krakowski wygrał bitwę stosując skutecznie manewr pozorowanej ucieczki, czym potwierdził swoje nieprzeciętne zdolności dowódcze na polu walki.
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). w 1350 roku w czasie wojny o Księstwo Halicko-Włodzimierskie łupieżcze najazdy Litwinów dosięgnęły ziemi łęczyckiej, a późniejsza o kilka miesięcy wyprawa na Ruś dotarła do Lwowa i Halicza, a także spustoszyła ziemie sandomierską, i łukowską. Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2019-10-12T18:52:11Z

Wawel: /* Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
W 1282 roku Litwini poprzez Lasy Łukowskie wtargnęli do ziemi sandomierskiej paląc i łupiąc. Na drodze najeźdźcy pod wsią Rowiny stanęły wojska małopolskie pod dowództwem księcia Leszka Czarnego. Książę krakowski wygrał bitwę stosując skutecznie manewr pozorowanej ucieczki, czym potwierdził swoje nieprzeciętne zdolności dowódcze na polu walki.
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Ziemia chrzanowska

2019-08-11T20:24:52Z

Wawel: /* HISTORIA */

'''Ziemia Chrzanowska''' to ziemia położona w zachodniej części województwa małopolskiego i wschodniej części województwa śląskiego. Geograficznie Ziemia Chrzanowska położona jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Kotlinie Oświęcimskiej i Wyżynie Śląskiej (Pagórach Jaworznickich).
===OBSZAR===
Obejmuje swoim obszarem :
* miasto Jaworzno
* gminę Chrzanów
* gminę Trzebinia
* gminę Krzeszowice
* gminę Libiąż
* gminę Alwernia
* gminę Chełmek

a także:
wsie i dzielnice:
*Rudawa
* Brzoskwinia
*Radwanowice
* Pisary
* Niegoszowice
* Brzezinka
* Młynka
* Nielepice w gminie Zabierzów
* dzielnica [[Jęzor]] w Sosnowcu
===ATRAKCJE TURYSTYCZNE===

Z atrakcji turystycznych i zabytków na ziemi chrzanowskiej można wymienić:
- Kolegiata Św. Wojciecha i św. Katarzyny z XVI w. w Jaworznie z cudownym obrazem Matki Bożej Jaworznickiej,
- Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy z ukoronowanym przez Jana Pawła II obrazem w 1999 r. w Jaworznie,
- Unikalny na skalę światową Trójkątny Rynek Główny w Jaworznie,
- Zamek Tenczyn w Rudnie,
- Zamek Lipowiec w Wygiełzowie,
- Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie,
- Klasztor w Czernej
- Kościół św. Marcina w Krzeszowicach
- Najstarsze w Polsce Muzeum Straży Pożarnej w Alwerni
- Zespół pałacowo Parkowy w Młoszowej
- Pozostałości po Centralnym Obozie Pracy w Jaworznie.
- Klasztor oo. Bernardynów w Alwerni
- Zabytkowy gotycki drewniany kościół typu zaskrzynieniowowięźbowa w Paczółtowicach
- Diabelski Most (w dolinie Eliaszówki przy drodze do klasztoru w Czernej)
- Pałac Potockich w Krzeszowicach
- Zespół Pałacowo-Parkowy, oficyna , spichlerza oraz kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Bobrku

Na terenie Ziemi Chrzanowskiej leżą następujące stawy i zbiorniki wodne:
- Gródek (Jaworzno)
- Sosina (Jaworzno)
- Chechło (Trzebinia)
- Staw Wroński (Tenczynek)
- Balaton (Trzebinia)
- Gliniak (Bolęcin)
===HISTORIA===
A historia Ziemi Chrzanowskiej wygląda następująco:
1853 - utworzenie powiatu chrzanowskiego w ramach Galicji w zaborze austriackim.
1854 - utworzenie powiatu jaworznickiego.
1856 - budowa kolej wiedeńskiej przez powiat chrzanowski i jaworznicki
1860 - włączenie powiatu jaworznickiego do powiatu chrzanowskiego.
1895 - 6 czerwca - założono w Trzebini zakład przetwórstwa ropy naftowej - Rafinerię
1901
--21 września cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla Jaworzna.
--Przybyli do Trzebini O.O. Salwatorianie
1909 - na Ziemi Chrzanowskiej rozpoczyna działalność Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół"
1910 - uruchomiono elektrownię w Sierszy
1918 - cała Ziemia Chrzanowska wchodzi w skład Województwa krakowskiego.
1924 - Krzeszowicom zostaje nadany status uzdrowiska
1931 - budowa w Chełmku Fabryki obuwia czeskiego fabrykanta Baty
1933 - Szczakowa otrzymuje prawa miejskie.
1933 - Potwierdzenie praw miejskich dla Krzeszowic.
1953- Jęzor został przyłączony do Sosnowca
1969 -
--Nadanie praw miejskich dla Chełmka,
--osiedle Siersza zostało połączone z miastem Trzebinia tworząc miasto Trzebinia-Siersza.
1973
--Jeleń otrzymuje prawa miejskie.
--powołano do życia Nadwiślański Park Etnograficzny podlegający muzeum w Chrzanowie, w skład którego wszedł zamek w Lipowcu i skansen w Wygiełzowie.
1975 - miasto Jaworzno, gmina Chrzanów, gmina Trzebinia, gmina Libiąż, gmina Chełmek zostają włączone do Województwa katowickiego.
1977 - Jeleń, Szczakowa oraz inne okoliczne wsie zostają włączone do miasta Jaworzna jako jego dzielnice.
1979 - Zakończono budowę elektrowni Jaworzno III.
1988 - Koronacja Obrazu Matki Bożej Szkaplerznej w Czernej koronami papieskimi.
1999 - Jaworzno zostaje w Województwie śląskim, natomiast pozostałe gminy zostają włączone do Województwa małopolskiego.

Ziemia chrzanowska

2019-08-11T20:19:35Z

Wawel:

'''Ziemia Chrzanowska''' to ziemia położona w zachodniej części województwa małopolskiego i wschodniej części województwa śląskiego. Geograficznie Ziemia Chrzanowska położona jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Kotlinie Oświęcimskiej i Wyżynie Śląskiej (Pagórach Jaworznickich).
===OBSZAR===
Obejmuje swoim obszarem :
* miasto Jaworzno
* gminę Chrzanów
* gminę Trzebinia
* gminę Krzeszowice
* gminę Libiąż
* gminę Alwernia
* gminę Chełmek

a także:
wsie i dzielnice:
*Rudawa
* Brzoskwinia
*Radwanowice
* Pisary
* Niegoszowice
* Brzezinka
* Młynka
* Nielepice w gminie Zabierzów
* dzielnica [[Jęzor]] w Sosnowcu
===ATRAKCJE TURYSTYCZNE===

Z atrakcji turystycznych i zabytków na ziemi chrzanowskiej można wymienić:
- Kolegiata Św. Wojciecha i św. Katarzyny z XVI w. w Jaworznie z cudownym obrazem Matki Bożej Jaworznickiej,
- Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy z ukoronowanym przez Jana Pawła II obrazem w 1999 r. w Jaworznie,
- Unikalny na skalę światową Trójkątny Rynek Główny w Jaworznie,
- Zamek Tenczyn w Rudnie,
- Zamek Lipowiec w Wygiełzowie,
- Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie,
- Klasztor w Czernej
- Kościół św. Marcina w Krzeszowicach
- Najstarsze w Polsce Muzeum Straży Pożarnej w Alwerni
- Zespół pałacowo Parkowy w Młoszowej
- Pozostałości po Centralnym Obozie Pracy w Jaworznie.
- Klasztor oo. Bernardynów w Alwerni
- Zabytkowy gotycki drewniany kościół typu zaskrzynieniowowięźbowa w Paczółtowicach
- Diabelski Most (w dolinie Eliaszówki przy drodze do klasztoru w Czernej)
- Pałac Potockich w Krzeszowicach
- Zespół Pałacowo-Parkowy, oficyna , spichlerza oraz kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Bobrku

Na terenie Ziemi Chrzanowskiej leżą następujące stawy i zbiorniki wodne:
- Gródek (Jaworzno)
- Sosina (Jaworzno)
- Chechło (Trzebinia)
- Staw Wroński (Tenczynek)
- Balaton (Trzebinia)
- Gliniak (Bolęcin)
===HISTORIA===
A historia Ziemi Chrzanowskiej wygląda następująco:
1853 - utworzenie powiatu chrzanowskiego w ramach Galicji w zaborze austriackim.
1854 - utworzenie powiatu jaworznickiego.
1856 - budowa kolej wiedeńskiej przez powiat chrzanowski i jaworznicki
1860 - włączenie powiatu jaworznickiego do powiatu chrzanowskiego.
1895 - 6 czerwca - założono w Trzebini zakład przetwórstwa ropy naftowej - Rafinerię
1901
--21 września cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla Jaworzna.
--Przybyli do Trzebini O.O. Salwatorianie
1909 - na Ziemi Chrzanowskiej rozpoczyna działalność Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół"
1910 - uruchomiono elektrownię w Sierszy
1918 - cała Ziemia Chrzanowska wchodzi w skład Województwa krakowskiego.
1924 - Krzeszowicom zostaje nadany status uzdrowiska
1931 - budowa w Chełmku Fabryki obuwia czeskiego fabrykanta Baty
1933 - Szczakowa otrzymuje prawa miejskie.
1933 - Potwierdzenie praw miejskich dla Krzeszowic.
1969 -
--Nadanie praw miejskich dla Chełmka,
--osiedle Siersza zostało połączone z miastem Trzebinia tworząc miasto Trzebinia-Siersza.
1973
--Jeleń otrzymuje prawa miejskie.
--powołano do życia Nadwiślański Park Etnograficzny podlegający muzeum w Chrzanowie, w skład którego wszedł zamek w Lipowcu i skansen w Wygiełzowie.
1975 - miasto Jaworzno, gmina Chrzanów, gmina Trzebinia, gmina Libiąż, gmina Chełmek zostają włączone do Województwa katowickiego.
1977 - Jeleń, Szczakowa oraz inne okoliczne wsie zostają włączone do miasta Jaworzna jako jego dzielnice.
1979 - Zakończono budowę elektrowni Jaworzno III.
1988 - Koronacja Obrazu Matki Bożej Szkaplerznej w Czernej koronami papieskimi.
1999 - Jaworzno zostaje w Województwie śląskim, natomiast pozostałe gminy zostają włączone do Województwa małopolskiego.

Ziemia chrzanowska

2019-08-11T20:17:07Z

Wawel:

'''Ziemia Chrzanowska''' to ziemia położona w zachodniej części województwa małopolskiego i wschodniej części województwa śląskiego. Geograficznie Ziemia Chrzanowska położona jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Kotlinie Oświęcimskiej i Wyżynie Śląskiej (Pagórach Jaworznickich).

Obejmuje swoim obszarem :
* miasto Jaworzno
* gminę Chrzanów
* gminę Trzebinia
* gminę Krzeszowice
* gminę Libiąż
* gminę Alwernia
* gminę Chełmek

a także:
wsie i dzielnice:
*Rudawa
* Brzoskwinia
*Radwanowice
* Pisary
* Niegoszowice
* Brzezinka
* Młynka
* Nielepice w gminie Zabierzów
* dzielnica [[Jęzor]] w Sosnowcu

Z atrakcji turystycznych i zabytków na ziemi chrzanowskiej można wymienić:
- Kolegiata Św. Wojciecha i św. Katarzyny z XVI w. w Jaworznie z cudownym obrazem Matki Bożej Jaworznickiej,
- Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy z ukoronowanym przez Jana Pawła II obrazem w 1999 r. w Jaworznie,
- Unikalny na skalę światową Trójkątny Rynek Główny w Jaworznie,
- Zamek Tenczyn w Rudnie,
- Zamek Lipowiec w Wygiełzowie,
- Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie,
- Klasztor w Czernej
- Kościół św. Marcina w Krzeszowicach
- Najstarsze w Polsce Muzeum Straży Pożarnej w Alwerni
- Zespół pałacowo Parkowy w Młoszowej
- Pozostałości po Centralnym Obozie Pracy w Jaworznie.
- Klasztor oo. Bernardynów w Alwerni
- Zabytkowy gotycki drewniany kościół typu zaskrzynieniowowięźbowa w Paczółtowicach
- Diabelski Most (w dolinie Eliaszówki przy drodze do klasztoru w Czernej)
- Pałac Potockich w Krzeszowicach
- Zespół Pałacowo-Parkowy, oficyna , spichlerza oraz kościół pw. Trójcy Przenajświętszej w Bobrku

Na terenie Ziemi Chrzanowskiej leżą następujące stawy i zbiorniki wodne:
- Gródek (Jaworzno)
- Sosina (Jaworzno)
- Chechło (Trzebinia)
- Staw Wroński (Tenczynek)
- Balaton (Trzebinia)
- Gliniak (Bolęcin)

A historia Ziemi Chrzanowskiej wygląda następująco:
1853 - utworzenie powiatu chrzanowskiego w ramach Galicji w zaborze austriackim.
1854 - utworzenie powiatu jaworznickiego.
1856 - budowa kolej wiedeńskiej przez powiat chrzanowski i jaworznicki
1860 - włączenie powiatu jaworznickiego do powiatu chrzanowskiego.
1895 - 6 czerwca - założono w Trzebini zakład przetwórstwa ropy naftowej - Rafinerię
1901
--21 września cesarz Franciszek Józef I podpisał ustawę Sejmu Lwowskiego w sprawie nadania praw miejskich dla Jaworzna.
--Przybyli do Trzebini O.O. Salwatorianie
1909 - na Ziemi Chrzanowskiej rozpoczyna działalność Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół"
1910 - uruchomiono elektrownię w Sierszy
1918 - cała Ziemia Chrzanowska wchodzi w skład Województwa krakowskiego.
1924 - Krzeszowicom zostaje nadany status uzdrowiska
1931 - budowa w Chełmku Fabryki obuwia czeskiego fabrykanta Baty
1933 - Szczakowa otrzymuje prawa miejskie.
1933 - Potwierdzenie praw miejskich dla Krzeszowic.
1969 -
--Nadanie praw miejskich dla Chełmka,
--osiedle Siersza zostało połączone z miastem Trzebinia tworząc miasto Trzebinia-Siersza.
1973
--Jeleń otrzymuje prawa miejskie.
--powołano do życia Nadwiślański Park Etnograficzny podlegający muzeum w Chrzanowie, w skład którego wszedł zamek w Lipowcu i skansen w Wygiełzowie.
1975 - miasto Jaworzno, gmina Chrzanów, gmina Trzebinia, gmina Libiąż, gmina Chełmek zostają włączone do Województwa katowickiego.
1977 - Jeleń, Szczakowa oraz inne okoliczne wsie zostają włączone do miasta Jaworzna jako jego dzielnice.
1979 - Zakończono budowę elektrowni Jaworzno III.
1988 - Koronacja Obrazu Matki Bożej Szkaplerznej w Czernej koronami papieskimi.
1999 - Jaworzno zostaje w Województwie śląskim, natomiast pozostałe gminy zostają włączone do Województwa małopolskiego.

Kazimierz Jaszowski

2018-11-17T17:50:39Z

Wawel: Utworzył nową stronę „Urodził się w Dąbrowie Górniczej w 1864 roku. Studiował matematykę na Uniwersytecie w Petersburgu. W 1889 wrócił do Dąbrowy i przez rok pracował jako nauczyci<ellipsis>”

Urodził się w Dąbrowie Górniczej w 1864 roku. Studiował matematykę na Uniwersytecie w Petersburgu. W 1889 wrócił do Dąbrowy i przez rok pracował jako nauczyciel w szkole górniczej. Pełnił w niej funkcję sekretarza dąbrowskiej sekcji górniczo-hutniczej oddziału warszawskiego Towarzystwa Popierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, . W 1893 roku został sekretarzem Rady Zjazdu Przemysłowców Górniczych w Królestwie Polskim. Prowadził w latach 1897-1904 dział “Górnictwo i hutnictwo” w Przeglądzie Technicznym, który później wychodził jako osobne pismo - “Przegląd-Górniczo-Hutniczy”. W 1906 w Krakowie, na I Zjeździe Górników i Hutników Polskich, został wybrany członkiem delegacji zjazdu, podobnie jak na II we Lwowie w 1910. Wybierany był wielokrotnie do zarządów i rad różnych instytucji: Towarzystwo Dobroczynności w Dąbrowie, Towarzystwo wzajemnego Kredytu w Dąbrowie, resursa w Dąbrowie, Komisja bezpieczeństwa zawiadujaca funduszami, składanymi przez przemysłowców na utrzymanie policji. Do 1916 wykładał matematykę w dwu wyższych klasach szkoły handlowej w Będzinie. Został komendantem okręgowym straży i pełnił tę funkcję do aresztowania 25 stycznia 1915. 19 czerwca 1916 wrócił do Dąbrowy. We wrześniu 1916 zostaje nominowany radnym w Radzie Miejskiej, rok później zostaje mianowany prezesem Rady Miejskiej, a w 1919 roku został wybrany przewodniczącym Rady. Funkcję tę pełnił aż do śmierci -do 22 maja 1924 r.

Żródło http://www.jura-pilica.com/

Małopolska

2018-08-29T20:48:40Z

Wawel: /* Czasy zaborów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].
W sierpniu 1914 roku wojska austriacko - węgierskie zajęły zachodnią Małopolskę znajdującą się w zaborze rosyjskim.

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Paweł z Przemankowa

2018-01-12T19:14:51Z

Wawel: Utworzył nową stronę „Biskup krakowski . Inicjator budowy zamku biskupów krakowskich w Sławkowie. Budowę zamku rozpoczęto przypuszczalnie przed rokiem 1283.”

Biskup krakowski .
Inicjator budowy zamku biskupów krakowskich w Sławkowie.
Budowę zamku rozpoczęto przypuszczalnie przed rokiem 1283.

Małopolska

2016-09-25T20:40:09Z

Wawel: /* Czasy zaborów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Na jego terytorium znajdowały się – poza Krakowem – 224 wsie (ok. 60% z nich było w rękach prywatnych właścicieli) i 3 prywatne miasteczka: Chrzanów, Trzebinia i Nowa Góra.Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

30 maja

2016-05-28T22:46:10Z

Wawel: kopiec

==[[1864]]==
Kozacy zniszczyli Kopiec Kościuszki w Olkuszu
==[[1921]]==
* W [[Sosnowiec|Sosnowcu]] urodził się [[Lechosław Fularski]], inżynier mechanik, projektant malarni i galwanizerni, krajoznawca, turysta górski, historyk turystyki górskiej, działacz turystyczny w strukturach Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego (PTTK)

==[[1992]]==
* Ks. [[Adam Śmigielski]] przyjął sakrę biskupią w [[Parafia p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Sosnowcu|katedrze sosnowieckiej pw. Wniebowzięcia Najśw. Maryi Panny]] z rąk kard. Józefa Glempa, Prymasa Polski

==[[2008]]==
* Dokonano otwarcia nowego gmachu Centrum Naukowo- Dydaktycznego Instytutów Neofilologii [[Uniwersytet Śląski|Uniwersytetu Śląskiego]] w [[Sosnowiec|Sosnowcu-Pogoni]]

==[[2013]]==
* Zmarł [[Andrzej Nowak]] - hokeista, reprezentant Polski i pięciokrotny mistrz Polski w barwach Zagłębia Sosnowiec
* W cenrtum [[Sosnowiec|Sosnowca]] przy ul. Kołłątaja zawaliła się opuszczona kamienica

Górnik Siersza

2016-05-27T23:05:56Z

Wawel: Historia

Klub piłkarski z siedzibą w trzebińskiej dzielnicy Siersza, powstały w 1946 roku

Klub powstał z inicjatywy młodzieży i pracowników kopalni "Artur". Założycielami Klubu byli: Antoni Dziewoński, Fryderyk Łukasik, Julian Łabuzek, Stanisław Dziewoński, Mieczysław Rejdych. Pierwszym prezesem został Marian Wiśniewski - kierownik robót górniczych kopalni "Artur". Jako barwy klubowe przyjęto kolory zielono-czarne, tradycyjne barwy górnicze. Drużyna piłkarska seniorów rozpoczęła rozgrywki od najniższej klasy rozgrywkowej. Pierwszym Prezesem został Marian Wiśniewski, ówczesny kierownik robót górniczych kopalni "Artur".

W sezonie 1952/53 klub awansował do klasy "B" pod wodzą trenera Puchniarza. Po kilku latach gry w "B" klasie, w 1960 roku drużyna prowadzona przez trenerów Puchniarza i Pilaszka uzyskała awans do "A" klasy.

Rozgrywki w sezonie 62/63 drużyna K.S. "Górnik Siersza" pod wodzą Karola Bieleckiego zakończyła awansem do krakowskiej ligi okręgowej, w której grała do roku 1968. W roku 1968 pod kierunkiem trenera Czesława Skoraczyńskiego, drużyna po raz pierwszy uzyskała awans do III ligi występując w niej przez jeden sezon.

Od roku 1969 do roku 1975 tj. do czasu reformy administracyjnej drużyna piłkarska występowała w krakowskiej lidze okręgowej.

W sezonie 1987/88 drużyna pod kierunkiem Mariana Gintera awansowała do III ligi. Po rocznym pobycie z powodu reorganizacji rozgrywek drużyna została przesunięta do klasy okręgowej. Po roku awansowała ponownie do III ligi.

Pod koniec lat 90-tych Górnik Siersza spadł do czwartej ligi.
W wyniku połączenia Górnika w 2000 r. z Hutnikiem Trzebinia powstał MKS Trzebinia-Siersza, który statutowo przejął ciągłość historyczną klubów.

W czerwcu 2014 roku były piłkarz Górnika Siersza Mieczysław Starniowski razem z grupą kilkunastu osób założył UKS Górnik Siersza. Klub mający nawiązywać do chlubnej tradycji Górnika zagra w nowym sezonie w klasie B.

Stoskowa Góra

2015-09-05T19:12:18Z

Wawel: Utworzył nową stronę „Wzniesienie w Bukownie o wysokości 362 m n.p.m Góra zbudowana jest z wapieni środkowotriasowych.”

Wzniesienie w Bukownie o wysokości 362 m n.p.m
Góra zbudowana jest z wapieni środkowotriasowych.

Diabla Góra

2015-09-05T19:02:18Z

Wawel: nowe

Wzniesienie w Bukownie 383 m n.p.m
Na zboczach Diablej Góry można napotkać na 87 gatunków roślin, w tym wiele chronionych jak naparstnica zwyczajna, dziewięćsił, czy czosnek skalny.
Na południowym zboczu znajduje się Jaskinia w Diablej Górze (170 m długości i 15 m głębokości), po raz pierwszy opisana w 1912 roku.

Księstwo Siewierskie (1443-1790)

2015-08-31T21:01:50Z

Wawel: /* Księstwo pod panowaniem biskupów krakowskich */

'''Księstwo Siewierskie''' (łac. ''Ducatus Severiensis'', czes. ''Seveřské knížectví'') - księstwo istniejące od [[1341]] roku do [[1790]] roku. Formalnie tytuł księcia siewierskiego używano do [[1951]] roku. Księstwo położone na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (Zachodniomałopolskiej) w dorzeczu [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]] i [[Warta|Warty]]. Zachodnią granice księstwa stanowiła rzeka [[Brynica]]. Następnie przebiegała pomiędzy miejscowościami [[Woźniki (gm. Irządze)|Woźniki]] i [[Koziegłowy]] i biegła do rzeki Lipinki. Lipnik stanowił północną granicę. W miejscu połączenia z [[Warta|Wartą]] granica skręcała na południe. Rzeka [[Warta]] i [[Czarna Przemsza]] stanowiły wschodnią granicę Księstwa.

W skład księstwa wchodziły między innymi: [[Siewierz]], [[Czeladź]], [[Milowice (Sosnowiec)|Milowice]], [[Łagisza (Będzin)|Łagisza]], [[Małobądz (Będzin)|Małobądz]], [[Grodziec (Będzin)|Grodziec]], [[Wojkowice]], [[Sarnów (gm. Psary)]], [[Preczów (gm. Psary)|Preczów]], [[Bobrowniki (gm. Bobrowniki)|Bobrowniki]], [[Psary (gm. Psary)|Psary]], [[Dobieszowice (gm. Bobrowniki)|Dobieszowice]], [[Rogoźnik (gm. Bobrowniki)|Rogoźnik]], Chrószczobród, [[Przeczyce (gm. Mierzęcice)|Przeczyce]], [[Siemonia (gm. Bobrowniki)|Siemonia]], [[Mierzęcice (gm. Mierzęcice)|Mierzęcice]], Targoszyce, [[Ożarowice (gm. Ożarowice)|Ożarowice]], [[Pyrzowice (gm. Ożarowice)|Pyrzowice]], Zędek, [[Markowice (gm. Koziegłowy)|Markowice]], [[Pińczyce (gm. Koziegłowy)|Pińczyce]], [[Koziegłowy]], [[Koziegłówki (gm. Koziegłowy)|Koziegłówki]], [[Cynków (gm. Koziegłowy)|Cynków]], Rudnik Mały, Kamienica Polska, Rudnik Wielki.
Księstwo od wschodu i południa graniczyło z województwem krakowski. Od zachodu w latach 1469 do 1763 księstwo graniczyła z Czechami, którymi od 1526 rządziła dynastia Habsburgów. Następnie Księstwo graniczyła z Królestwem Prus

==Historia==
[[Plik:Ksiestwo siewierskie.png|right|Obszar Księstwa według dzisiejszych granic regionu|thumb]]
[[Plik:Ksiestwo siewierskie.jpg|right|Księstwo Siewierskie na mapie umocnień tzw. orlich gniazd|thumb]]
[[Plik:Ks1p.png|right|Obszar Księstwa|thumb]]
Pierwsza wzmianka o [[Siewierz|Siewierzu]] pochodzi z 1125 roku. W dokumencie Legata papieskiego Idziego napisano, iż klasztor Benedyktów w Tyńcu pod Krakowem pobierał część opłat z targu i jatki w [[Siewierz|Siewierzu]].

===Księstwo pod panowaniem Piastów śląskich===
Książę dzielnicy krakowskiej - Kazimierz II Sprawiedliwy po zdobyciu władzy w [[1177]] roku, podarował księciu raciborskiemu - Mieszkowi Plątonogiemu, [[Siewierz]] wchodzący w skład kasztelanii bytomskiej i kasztelanią oświęcimską.
Na początku XIII wieku [[Siewierz]] był kasztelanią wchodzącą w skład księstwa opolsko-raciborskiego. W [[1241]] roku w czasie najazdu tatarów nastąpiło spalenie [[Siewierz|Siewierza]]. Ziemia siewierska jako odrębne terytorium została wspomniana po raz pierwszy w dokumencie z [[1266]] roku, użyto wtedy formuły '''''districtus severiensis'''''. W [[1281]] roku obszar księstwa siewierskiego przeszedł we władanie Kazimierza I Bytomsko-Kozielskiego. W [[1337]] roku Kazimierz Cieszyński kupił dystrykt siewierski książąt bytomskich. A w roku [[1341]] zaczęto używać określenia "Księstwo siewierskie".

===Księstwo pod panowaniem biskupów krakowskich===
1 stycznia [[1444]] Jan Długosz w imieniu biskupa [[Zbigniew Oleśnicki|Zbigniewa Oleśnickiego]] wpłacił księciu Wacławowi cieszyńskiemu pierwszą ratę za Księstwo Siewierskie (zakupione przez biskupa [[30 grudnia]] [[1443]]). Od tego czasu, w latach [[1443]] - [[1790]] stanowiło samodzielne księstwo, pod panowaniem książąt siewierskich, którymi byli kolejni biskupi krakowscy. Był to obszar niezależny od królów polskich (nie prowadził jednak samodzielnej polityki zewnętrznej).

W okresie potopu szwedzkiego księstwo było formalnie neutralne. Jednak jesienią [[1655]] roku było na krótko schronieniem dla naciskanych przez Szwedów wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego. Król szwedzki uznał ten incydent za niedopełnienie warunków neutralności i wkrótce po wycofaniu się z [[Siewierz|Siewierza]] ostatnich oddziałów polskich rozkazał zajęcie miasta. W Siewierzu przez wiele lat po zakończeniu wojny trwały prace mające na celu usunięcie wszystkich szkód powstałych w czasie pobytu Szwedów w mieście.

Koniec niezależności terytorialnej księstwa przypada na czas obrad Sejmu Wielkiego. Na podstawie ustaw z roku [[1790]] i [[1791]] Księstwo Siewierskie zostało włączone do Korony, jako osobna jednostka terytorialna w woj. krakowskimW 1807 Napoleon Bonaparte restytuował księstwo siewierskie i oddał je swemu marszałkowi Jean Lannes, księciu Montebello. Po kongresie wiedeńskim Siewierz znalazł się w granicach Królestwa Ko.

==Organizacja i charakterystyka księstwa==
Władcą i właścicielem księstwa byli kolejni biskupi krakowscy. Pierwszym który używał tytułu książę siewierski był w [[1484]] biskup Jan Rzeszowski. Księstwo posiadało własne wojsko. Miasto i mieszczanie posiadali różne przywileje nadane przez biskupów krakowskich. Przywileje dotyczyły: handlu, zwolnienia od opłat w okresie klęsk żywiołowych, ułatwienia dla rzemiosła oraz nadania gruntów rolnych i leśnych.
Biskupi krakowscy nadawali również mieszkańcom księstwa tytuły szlacheckie.
W wiekach XIII-XIV kopano i wytapiano tu srebro i ołów. W wiekach XV-XVIII działały liczne kuźnice żelaza, bazujące na lokalnych zasobach rud żelaza.

W Księstwie funkcjonowało twarde prawo oraz zakaz osadnictwa żydowskiego (jako, że był to teren katolickich biskupów krakowskich). [[Siewierz]] posiadał tzw. prawo miecza (prawo wykonywania wyroków śmierci). W [[1625]] roku na [[Zamek w Siewierzu|zamku siewierskim]] rozpoczął działalność słynący z surowości i egzekwowania prawa przy pomocy kata – Trybunał Siewierski. Funkcjonowało nawet powiedzenie: ''Bij, kradnij, zabijaj lecz Siewierz omijaj''.

==Poczet książąt siewierskich==
*1312-1328 - Mieszko bytomski
*1328-1337 - Władysław bytomski
*1337-1358 - Kazimierz I cieszyński
*1359-1368 - Bolko II Mały
*1368-1410 - Przemysław I Noszak
*1410-1423 - ???
*1423-1455 - [[Zbigniew Oleśnicki]]
*1455-1460 - Tomasz Strzępiński
*1461-1463 - Jakub I z Sienna
*1463-1464 - Jan V Gruszczyński
*1464-1471 - Jan VI Lutek
*1471-1488 - Jan VII Rzeszowski
*1488-1503 - Fryderyk Jagiellończyk
*1503-1524 - Jan VIII Konarski
*1524-1535 - Piotr III Tomicki
*1536-1537 - Jan IX Latalski
*1537-1538 - Jan X Chojeński
*1538-1545 - Piotr IV Gamrat
*1546-1550 - Samuel Maciejowski
*1551-1560 - Andrzej II Zebrzydowski
*1560-1572 - Filip Padniewski
*1572-1577 - Franciszek I Krasiński
*1577-1591 - Piotr V Myszkowski
*1591-1600 - Jerzy I Radziwiłł
*1600-1605 - Bernard Maciejowski
*1607-1616 - Piotr VI Tylicki
*1616-1630 - Marcin Szyszkowski
*1630-1631 - Andrzej III Lipski
*1632-1634 - Jan XI Albert Waza
*1635-1642 - Jakub II Zadzik
*1642-1657 - Piotr VII Gembicki
*1658-1679 - Andrzej IV Trzebicki
*1681-1699 - Jan XII Małachowski
*1700-1700 - Stanisław II Dąmbski
*1701-1702 - Jerzy II Albrecht Denhoff
*1710-1719 - Kazimierz Łubieński
*1720-1732 - Felicjan Konstanty Szaniawski
*1732-1746 - Jan XIII Aleksander Lipski
*1746-1758 - Andrzej V Stanisław Załuski
*1759-1788 - Kajetan Ignacy Sołtyk
*1790-1800 - Feliks Turski
**********
*1911–1951 - Adam Stefan Stanisław Bonifacy Józef Sapieha herbu Lis

==Zobacz też==
*[[Dzieje ustroju i prawa księstwa siewierskiego]]
*[[Miasto Czeladź w Księstwie Siewierskim (1444 - 1790)]]
*[[Siewierz, dzieje zamku]]
*[[Dzieje zamku w Siewierzu]]
*[[Dzieje Księstwa Siewierskiego i Siewierza do roku 1900]]
*[[Siewierz-Czeladź-Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i Księstwa Siewierskiego]]
*[[Bractwo Rycerskie Chorągiew Księstwa Siewierskiego]]

==Linki zewnętrzne==
*[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/602 Siewierz w: '' Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'' (1889)]

[[Kategoria: Historia]]

Księstwo Siewierskie (1443-1790)

2015-08-31T20:48:56Z

Wawel:

'''Księstwo Siewierskie''' (łac. ''Ducatus Severiensis'', czes. ''Seveřské knížectví'') - księstwo istniejące od [[1341]] roku do [[1790]] roku. Formalnie tytuł księcia siewierskiego używano do [[1951]] roku. Księstwo położone na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (Zachodniomałopolskiej) w dorzeczu [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]] i [[Warta|Warty]]. Zachodnią granice księstwa stanowiła rzeka [[Brynica]]. Następnie przebiegała pomiędzy miejscowościami [[Woźniki (gm. Irządze)|Woźniki]] i [[Koziegłowy]] i biegła do rzeki Lipinki. Lipnik stanowił północną granicę. W miejscu połączenia z [[Warta|Wartą]] granica skręcała na południe. Rzeka [[Warta]] i [[Czarna Przemsza]] stanowiły wschodnią granicę Księstwa.

W skład księstwa wchodziły między innymi: [[Siewierz]], [[Czeladź]], [[Milowice (Sosnowiec)|Milowice]], [[Łagisza (Będzin)|Łagisza]], [[Małobądz (Będzin)|Małobądz]], [[Grodziec (Będzin)|Grodziec]], [[Wojkowice]], [[Sarnów (gm. Psary)]], [[Preczów (gm. Psary)|Preczów]], [[Bobrowniki (gm. Bobrowniki)|Bobrowniki]], [[Psary (gm. Psary)|Psary]], [[Dobieszowice (gm. Bobrowniki)|Dobieszowice]], [[Rogoźnik (gm. Bobrowniki)|Rogoźnik]], Chrószczobród, [[Przeczyce (gm. Mierzęcice)|Przeczyce]], [[Siemonia (gm. Bobrowniki)|Siemonia]], [[Mierzęcice (gm. Mierzęcice)|Mierzęcice]], Targoszyce, [[Ożarowice (gm. Ożarowice)|Ożarowice]], [[Pyrzowice (gm. Ożarowice)|Pyrzowice]], Zędek, [[Markowice (gm. Koziegłowy)|Markowice]], [[Pińczyce (gm. Koziegłowy)|Pińczyce]], [[Koziegłowy]], [[Koziegłówki (gm. Koziegłowy)|Koziegłówki]], [[Cynków (gm. Koziegłowy)|Cynków]], Rudnik Mały, Kamienica Polska, Rudnik Wielki.
Księstwo od wschodu i południa graniczyło z województwem krakowski. Od zachodu w latach 1469 do 1763 księstwo graniczyła z Czechami, którymi od 1526 rządziła dynastia Habsburgów. Następnie Księstwo graniczyła z Królestwem Prus

==Historia==
[[Plik:Ksiestwo siewierskie.png|right|Obszar Księstwa według dzisiejszych granic regionu|thumb]]
[[Plik:Ksiestwo siewierskie.jpg|right|Księstwo Siewierskie na mapie umocnień tzw. orlich gniazd|thumb]]
[[Plik:Ks1p.png|right|Obszar Księstwa|thumb]]
Pierwsza wzmianka o [[Siewierz|Siewierzu]] pochodzi z 1125 roku. W dokumencie Legata papieskiego Idziego napisano, iż klasztor Benedyktów w Tyńcu pod Krakowem pobierał część opłat z targu i jatki w [[Siewierz|Siewierzu]].

===Księstwo pod panowaniem Piastów śląskich===
Książę dzielnicy krakowskiej - Kazimierz II Sprawiedliwy po zdobyciu władzy w [[1177]] roku, podarował księciu raciborskiemu - Mieszkowi Plątonogiemu, [[Siewierz]] wchodzący w skład kasztelanii bytomskiej i kasztelanią oświęcimską.
Na początku XIII wieku [[Siewierz]] był kasztelanią wchodzącą w skład księstwa opolsko-raciborskiego. W [[1241]] roku w czasie najazdu tatarów nastąpiło spalenie [[Siewierz|Siewierza]]. Ziemia siewierska jako odrębne terytorium została wspomniana po raz pierwszy w dokumencie z [[1266]] roku, użyto wtedy formuły '''''districtus severiensis'''''. W [[1281]] roku obszar księstwa siewierskiego przeszedł we władanie Kazimierza I Bytomsko-Kozielskiego. W [[1337]] roku Kazimierz Cieszyński kupił dystrykt siewierski książąt bytomskich. A w roku [[1341]] zaczęto używać określenia "Księstwo siewierskie".

===Księstwo pod panowaniem biskupów krakowskich===
1 stycznia [[1444]] Jan Długosz w imieniu biskupa [[Zbigniew Oleśnicki|Zbigniewa Oleśnickiego]] wpłacił księciu Wacławowi cieszyńskiemu pierwszą ratę za Księstwo Siewierskie (zakupione przez biskupa [[30 grudnia]] [[1443]]). Od tego czasu, w latach [[1443]] - [[1790]] stanowiło samodzielne księstwo, pod panowaniem książąt siewierskich, którymi byli kolejni biskupi krakowscy. Był to obszar niezależny od królów polskich (nie prowadził jednak samodzielnej polityki zewnętrznej).

W okresie potopu szwedzkiego księstwo było formalnie neutralne. Jednak jesienią [[1655]] roku było na krótko schronieniem dla naciskanych przez Szwedów wojsk hetmana Stefana Czarnieckiego. Król szwedzki uznał ten incydent za niedopełnienie warunków neutralności i wkrótce po wycofaniu się z [[Siewierz|Siewierza]] ostatnich oddziałów polskich rozkazał zajęcie miasta. W Siewierzu przez wiele lat po zakończeniu wojny trwały prace mające na celu usunięcie wszystkich szkód powstałych w czasie pobytu Szwedów w mieście.

Koniec niezależności terytorialnej księstwa przypada na czas obrad Sejmu Wielkiego. Na podstawie ustaw z roku [[1790]] i [[1791]] Księstwo Siewierskie zostało włączone do Korony, jako osobna jednostka terytorialna w woj. krakowskim.

==Organizacja i charakterystyka księstwa==
Władcą i właścicielem księstwa byli kolejni biskupi krakowscy. Pierwszym który używał tytułu książę siewierski był w [[1484]] biskup Jan Rzeszowski. Księstwo posiadało własne wojsko. Miasto i mieszczanie posiadali różne przywileje nadane przez biskupów krakowskich. Przywileje dotyczyły: handlu, zwolnienia od opłat w okresie klęsk żywiołowych, ułatwienia dla rzemiosła oraz nadania gruntów rolnych i leśnych.
Biskupi krakowscy nadawali również mieszkańcom księstwa tytuły szlacheckie.
W wiekach XIII-XIV kopano i wytapiano tu srebro i ołów. W wiekach XV-XVIII działały liczne kuźnice żelaza, bazujące na lokalnych zasobach rud żelaza.

W Księstwie funkcjonowało twarde prawo oraz zakaz osadnictwa żydowskiego (jako, że był to teren katolickich biskupów krakowskich). [[Siewierz]] posiadał tzw. prawo miecza (prawo wykonywania wyroków śmierci). W [[1625]] roku na [[Zamek w Siewierzu|zamku siewierskim]] rozpoczął działalność słynący z surowości i egzekwowania prawa przy pomocy kata – Trybunał Siewierski. Funkcjonowało nawet powiedzenie: ''Bij, kradnij, zabijaj lecz Siewierz omijaj''.

==Poczet książąt siewierskich==
*1312-1328 - Mieszko bytomski
*1328-1337 - Władysław bytomski
*1337-1358 - Kazimierz I cieszyński
*1359-1368 - Bolko II Mały
*1368-1410 - Przemysław I Noszak
*1410-1423 - ???
*1423-1455 - [[Zbigniew Oleśnicki]]
*1455-1460 - Tomasz Strzępiński
*1461-1463 - Jakub I z Sienna
*1463-1464 - Jan V Gruszczyński
*1464-1471 - Jan VI Lutek
*1471-1488 - Jan VII Rzeszowski
*1488-1503 - Fryderyk Jagiellończyk
*1503-1524 - Jan VIII Konarski
*1524-1535 - Piotr III Tomicki
*1536-1537 - Jan IX Latalski
*1537-1538 - Jan X Chojeński
*1538-1545 - Piotr IV Gamrat
*1546-1550 - Samuel Maciejowski
*1551-1560 - Andrzej II Zebrzydowski
*1560-1572 - Filip Padniewski
*1572-1577 - Franciszek I Krasiński
*1577-1591 - Piotr V Myszkowski
*1591-1600 - Jerzy I Radziwiłł
*1600-1605 - Bernard Maciejowski
*1607-1616 - Piotr VI Tylicki
*1616-1630 - Marcin Szyszkowski
*1630-1631 - Andrzej III Lipski
*1632-1634 - Jan XI Albert Waza
*1635-1642 - Jakub II Zadzik
*1642-1657 - Piotr VII Gembicki
*1658-1679 - Andrzej IV Trzebicki
*1681-1699 - Jan XII Małachowski
*1700-1700 - Stanisław II Dąmbski
*1701-1702 - Jerzy II Albrecht Denhoff
*1710-1719 - Kazimierz Łubieński
*1720-1732 - Felicjan Konstanty Szaniawski
*1732-1746 - Jan XIII Aleksander Lipski
*1746-1758 - Andrzej V Stanisław Załuski
*1759-1788 - Kajetan Ignacy Sołtyk
*1790-1800 - Feliks Turski
**********
*1911–1951 - Adam Stefan Stanisław Bonifacy Józef Sapieha herbu Lis

==Zobacz też==
*[[Dzieje ustroju i prawa księstwa siewierskiego]]
*[[Miasto Czeladź w Księstwie Siewierskim (1444 - 1790)]]
*[[Siewierz, dzieje zamku]]
*[[Dzieje zamku w Siewierzu]]
*[[Dzieje Księstwa Siewierskiego i Siewierza do roku 1900]]
*[[Siewierz-Czeladź-Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i Księstwa Siewierskiego]]
*[[Bractwo Rycerskie Chorągiew Księstwa Siewierskiego]]

==Linki zewnętrzne==
*[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_X/602 Siewierz w: '' Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'' (1889)]

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2015-08-24T19:13:45Z

Wawel: /* III Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Turystyka ==

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2015-08-24T19:12:40Z

Wawel: /* Regiony historyczne w Małopolsce */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
*Żywiecczyzna
* Podbeskidzie
* Zagłębię Dąbrowskie
* Księstwo Oświęcimskie
* Księstwo Zatorskie
* Ziemia Chrzanowska
* Ziemia Krakowska
* Księstwo Siewierskie
* Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2015-08-24T19:11:55Z

Wawel: /* Regiony historyczne w Małopolsce */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
- Żywiecczyzna
- Podbeskidzie
- Zagłębię Dąbrowskie
- Księstwo Oświęcimskie
- Księstwo Zatorskie
- Ziemia Chrzanowska
- Ziemia Krakowska
- Księstwo Siewierskie
- Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2015-08-24T19:11:35Z

Wawel: Regiony historyczne w Małopolsce

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Regiony historyczne w Małopolsce ==
W zachodniej Małopolsce wyróżniamy następujące regiony :
- Żywiecczyzna
- Podbeskidzie
- Zagłębię Dąbrowskie
- Księstwo Oświęcimskie
- Księstwo Zatorskie
- Ziemia Chrzanowska
- Ziemia Krakowska
- Księstwo Siewierskie
- Galicja

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-12-05T20:23:25Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce.
W latach 1504 -1536 dokonano przebudowy zamku na Wawelu. Zamek Ogrodzieniec przebudowano w latach 1532-1547 a
Pieskową Skałę przebudowany w latach 1542-1580. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Historia Zagłębia Dąbrowskiego

2014-07-31T21:42:50Z

Wawel: /* Od powstania państwa polskiego do końca rządów Piastów (X-XIV wiek) */

==Okres powstawania państwa polskiego (do X wieku)==
Obszar dzisiejszego Zagłębia w okresie powstawania państwa polskiego stanowił część terytorium Wiślan. Już od IX wieku istniała graniczna strażnica w [[Będzin|Będzinie]], która strzegła od Zachodu wspomniane plemię, a także szlak kupiecki z Kijowa przez Kraków na Zachód Europy.

==Od powstania państwa polskiego do końca rządów Piastów (X-XIV wiek)==
W momencie zjednoczenia ziem polskich przez Mieszka I, terytorium to stało się częścią Ziemi Krakowskiej i w sytuacji włączenia ziem śląskich do Polski, traciło status miejsca przygranicznego.

Po śmierci króla Bolesława Krzywoustego na mocy jego testamentu, ziemie polskie zostały podzielone między jego synów. Doprowadziło to do walk o władzę i jej decentralizację, a w efekcie osłabienie państwa na ponad 100 lat.

W okresie rozbicia dzielnicowego około [[1179]] roku część Ziemi Krakowskiej (m.in. [[Siewierz]]) została darowana Mieszkowi I Plątonogiemu księciu raciborskiemu przez Kazimierza Sprawiedliwego.W 1201 roku Siewierz i okolice stały się częścią księstwa opolsko-raciborskiego Z czasem Piastowie Śląscy byli pod coraz większym wpływem Czechów.

Ówczesne Zagłębie było nękane najazdami Tatarów ze wschodu, którzy palili i łupili zastane osady. Ówczesne kroniki mówią o istnieniu wielu znanych nam po dzień dzisiejszych miejscowości lub dzielnic miast: [[Siewierz|Siewierza]], [[Grodziec (Będzin)|Grodźca]], [[Łagisza (Będzin)|Łagiszy]], [[Strzyżowice (gm. Psary)|Strzyżowic]], Bydlina, [[Wojkowice|Wojkowic]], Nowej Wsi, Sączowa, Myszkowic, Sławkowa, Błędowa, Kromołowa, Morska, Włodowic, Czeladzi, Będzina, Chechła, Olkusza, Żarnowca, Kroczyc, Pilicy, Rogożnika, Bobrownik.

Państwo po rozbiciu, bez Śląska, zdołał zjednoczyć Władysław Łokietek. Podwaliny pod dalszy rozwój Polski położył jednak jego syn Kazimierz zwany Wielkim. Jak mówi przysłowie „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną” – właśnie z jego inicjatywy wzniesione zostały tzw. „[[Orle Gniazda]]” w postaci zamków i strażnic wzdłuż małopolsko-śląskiej granicy. Łącznie zamki królewskie i prywatne składają się na liczbę kilkunastu obiektów – część z nich przetrwała do dzisiaj. Skorzystał na tym również [[Będzin]], któremu nadano prawa miejskie i wzniesiono zamek, u stóp którego kończyła się ówczesne Królestwo Polskie. Wszystkie te fortyfikacje miały za zadanie uchronić Ziemie Krakowską ze strony sąsiednich Czech i będących pod ich wpływem książąt śląskich.

==Od XIV-XVI wiek==

Bieg granicy państwowej, na korzyść Polski, nieco zmienił się w 1443 roku. Wtedy biskup krakowski [[Zbigniew Oleśnicki]] odkupił od Piastów Śląskich część ziem na zachód i północ od Będzina. Były one częścią ziem darowanych Piastom Śląskim około 1179 roku.

Rejon ten tworzył tzw. [[Księstwo Siewierskie]] - niezależne od królów polskich terytorium biskupów krakowskich.
[[plik:Ksiestwo siewierskie.jpg|Księstwo Siewierskie na pograniczu śląsko-małopolskim|right|thumb]]
Pomimo aktu kupna, o Księstwo przez kilka lat toczyły się potyczki z częścią książąt śląskich, którzy nie uznali transakcji. Biskupów wojskowo wsparła jednak polska armia królewska, która ugruntowała ich pozycję na tym terenie.

Pogranicze miało swoje negatywne skutki w postaci potyczek granicznych, które zakłócały spokój mieszającej tu ludności. Znacznym obciążeniem dla mieszkańców były przemarsze wojsk, czemu towarzyszyły grabieże i rozboje, a także konieczność wyżywienia wojsk. Działo się tak zwłaszcza w trakcie niepokojów na polsko-czeskiej granicy w XV wieku. Wtedy to tereny dzisiejszego [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia]] stały na ścieżce marszu wojsk polskich na Śląsk i bywały nękane rozbójniczymi akcjami. Sytuację dodatkowo zaogniło wspomniane przejście [[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]] pod wpływy biskupów krakowskich. Niepewna sytuacja sprawiała, że kupcy w obawie o swe dobra omijali region, przez co lokalne rzemiosło nie miało rynków zbytu.

Uspokojenie w regionie przyniósł dopiero układ z [[1460]] roku między Kazimierzem Jagiellończykiem, a królem czeskim Jerzym z Podiebradów. W porozumieniu strony zobowiązały się do wyrzeczenia wzajemnych roszczeń.

Reasumując tereny Zagłębia od [[1443]] roku funkcjonowały dwojako:
- zachodnia część tj. [[Księstwo Siewierskie]] było pod władzą biskupów krakowskich
- wschodnia część należała do województwa krakowskiego i podlegała Koronie Polskiej i Królowi Polskiemu

Co warte odnotowania, na obszarze Księstwa i dobrach kościelnych (np. w [[Sławków|Sławkowie]]) występował zakaz osadnictwa Żydów. Jest to o tyle istotne, że społeczności te były coraz liczniejsze w sąsiednich, leżących w Koronie Polskiej miejscowościach, a zwłaszcza: [[Będzin|Będzinie]], [[Pilica|Pilicy]], [[Olkusz|Olkuszu]] i [[Żarki|Żarkach]].

Obecność [[Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim|Żydów]] napędzała rozwój handlu, w którym zaczęli zdobywać coraz silniejszą pozycję. Innym czynnikiem rozwoju tej branży było położenie na szlakach handlowych i przygraniczne położenie, połączone ze względnym spokojem, który nastał po układzie z 1460 roku.

[[Będzin]] w [[1484]] roku uzyskał prawo składu soli, skąd czerpał spore przychody. Miał też prawo organizować jarmarki, których tradycja utrzymała się po dzień dzisiejszy. W [[1540]] roku liczba mieszkańców miasta osiągnęła 800 osób. Rangę [[Będzin|Będzina]] podniosło powołanie straży miejskiej i ogniowej, co było charakterystyczne tylko dla najbardziej doniosłych miejscowości w ówczesnym Królestwie Polskim.

W sąsiednich [[Olkusz|Olkuszu]] i [[Sławków|Sławkowie]] rozwijało się z kolei górnictwo ołowiu i srebra. Wspomnieć też należy o [[Wolbrom|Wolbromiu]], który królowie polscy mieli wyznaczyć jako obowiązkowe miejsce postoju kupców na trasie Kraków-Częstochowa-Wielkopolska. Sposobem tym, zatrzymując się w mieście oddawano towary do oclenia, a także organizowano jarmarki.

W XVI wieku Europę ogarnęła fala reformacji, której nie ustrzegła się również zagłębiowska ziemia. Biskupi nie dopuścili do rozwoju reformacji na terenie [[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]], natomiast w [[Będzin|Będzinie]] okresowo arianie przejęli nawet tamtejszy kościół. Myśl reformatorska rozwijała się w [[Żarnowiec (gm. Żarnowiec)|Żarnowcu]] i [[Pilica|Pilicy]], a w [[Ogrodzieniec|Ogrodzieńcu]] opiekę nad reformatorami roztoczył Jan Firlej.

Zawirowania wokół polskich okresów bezkrólewia pod koniec XVI wieku spowodowały, że region stał się miejscem wartych odnotowania wydarzeń. Zmierzał tędy z Francji celem objęcia polskiego tronu Henryk Walezy, który po koronacji niestety rychło uciekł z kraju. Na króla wybrano następnie Stefana Batorego, a [[Rabsztyn (gm. Olkusz)|Rabsztyn]] był świadkiem doniosłego wesela hetmana Jana Zamoyskiego z bratanicą króla, na którym pojawiły się najznakomitsze postacie ówczesnej Rzeczypospolitej. Po śmierci Batorego w [[1586]] roku rozgorzała walka o władzę, która przetoczyła się przez region. Jednym z kandydatów do tronu był Maksymilian II Habsburg, którego wojska w drodze z Ołomuńca do Krakowa przeszły m.in. przez [[Będzin]]. Jednym z kontrkandydatów Maksymiliana był Zygmunt Waza wspierany m.in. przez Jana Zamoyskiego. Ich wojska starły się m.in. pod [[Olkusz|Olkuszem]], a potem na Śląsku pod Byczyną, gdzie Maksymilian wpadł w polską niewolę. Na pograniczu śląsko-małopolskim strony rozpoczęły pertraktacje. Ich wynikiem było podpisanie tzw. „[[Pakty Będzińskie|paktów będzińskich]]”, które odsuwały roszczenia Habsburgów do korony polskiej.

Toczyły się wprawdzie lokalne konflikty (np. o zachodnią granicę [[Czeladź|Czeladzi]] czy o wieś [[Ujków Nowy (gm. Boleslaw)|Ujków]] między zarządcami [[Olkusz|Olkusza]], a właścicielami [[Bolesław|Bolesławia]], a [[Będzin]] i [[Olkusz]] doświadczyły dotkliwe pożary, niemniej w regionie panował spokój i dobre warunki do rozwoju. Sam Olkusz w XVI wieku osiągnął znaczną jak na owe czasy liczbę 30 tysięcy mieszkańców. Do innych ówczesnych ośrodków miejskich należy zaliczyć: [[Będzin]], [[Sławków]], [[Pilica|Pilicę]], [[Żarki]], [[Siewierz]], [[Wolbrom]] i [[Czeladź]].

==Od XVII wieku do III rozbioru Polski ==
Nieszczęśliwym wydarzeniem dla Zamku i miasta Będzin był wielki pożar który wybuchł w 1616 roku . Zmienił się wtedy też charakter zamku z obronnego na bardziej rezydencjalny.
Z dala od wielkich trosk przyszło poczekać do wojny polsko-szwedzkiej zwanej „potopem”. Najazd szwedzki z północy dosięgł i region, który został doszczętnie spustoszony. Zniszczono, złupiono i spalono praktycznie wszystkie osady, wywożąc do Szwecji wszelki inwentarz rzeczowy (płody rolne), żywy (konie, bydło) oraz bogactwa. Jako luteranie, szczególnie bezwzględnie obchodzili się z majątkami kościoła katolickiego. Szkody wyrządziły też maszerujące na pomoc Polsce wojska austriackie. Odbudowane po pożarach [[Będzin]] i [[Olkusz]] znów legły w gruzach, a olkuskie kopalnie zostały unieruchomione. Na domiar złego zostawiano za sobą zrujnowane fortyfikacje. Zamki w [[Rabsztyn (gm. Olkusz)|Rabsztynie]], [[Ogrodzieniec|Ogrodzieńcu]] i [[Smoleń (gm. Pilica)|Smoleniu]] doszczętnie spalono, a inne znacznie uszkodzono. Wraz z rozwojem broni palnej, zmianą metod walki i przeniesieniem stolicy do Warszawy, [[Orle Gniazda|zagłębiowskie fortyfikacje]] traciły na znaczeniu. Dodatkowo, przyjazne w owych czasach stosunki polsko-austriackie odsuwały konieczność umocnienia tego fragmentu granicy. W [[1683]] roku przez region podążał Jan III Sobieski z wojskiem na pomoc Austrii, zagrożonej przez Turcję. Król przejeżdżał hucznie witany przez [[Będzin]] i [[Czeladź]].

Mnogość prowadzonych przez polskich władców wojen nie sprzyjała odbudowie.
Na początku XVIII wieku region znów pustoszyły wojska szwedzkie przy okazji wojny północnej, w którą Polska została wplątana przez osobę jej króla Augusta II Mocnego.

Zmęczona wojnami szlachta polska przyjęła postawę pacyfistyczną i była przeciwko wzrostowi podatków na wojsko. Uznała, że silne wojsko spowoduje wzmocnienie króla, który zagraża jej dobrobytowi i przywilejom. Spowodowało to osłabienie państwa i ingerencje ościennych państw w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej, a w efekcie rozgrywki między rodami magnackimi, które często działały w interesie obcych państw.
[[Plik:1741mapa.jpg|thumb|Mapa z 1741 roku]]
Ziemie zagłębiowskie z uwagi na przygraniczność i słabość państwa stały się w XVIII wieku ponownie miejscem wystawionym na grabieże z zagranicy. Tak było w latach [[1740]]-[[1763]] w trakcie sporu prusko-austriackiego o Śląsk, czy w [[1772]] roku w czasach I rozbioru, kiedy to dogorywający [[Olkusz]] splądrowały wojska rosyjskie. Warte zaznaczenia, że region nawet nie był wtedy formalnie areną jakichkolwiek międzynarodowych zatargów czy walk.

Pierwszy rozbiór Polski rozbudził dyskusję o stanie państwa. Sytuację próbowano ratować zwłaszcza w trakcie tzw. Sejmu Wielkiego. Poszukując pieniędzy na wojsko, postanowiono m.in. włączyć do Korony [[Księstwo Siewierskie]] (co oprotestował m.in. ówczesny papież). Wprawdzie biskupi utrzymali tytuł książąt siewierskich, ale nie mieli już realnego wpływu na losy tych ziem.
[[Plik:Granica 02.jpg|Mapa z XVIII wieku|right|thumb]]
Przeprowadzane reformy okazały się spóźnione, a Rosja w obawie o swoje interesy dokonała zbrojnej interwencji. Doprowadziło to do kolejnego rozbioru, w którym uczestniczyła Rosja wespół z Prusami. W 1794 roku wybuchło przeciw nim polskie powstanie narodowe tzw. Insurekcja Kościuszkowska. Celem jego zwalczenia wojska pruskie przekroczyły granice w [[Czeladź|Czeladzi]] i [[Modrzejów (Sosnowiec)|Modrzejowie]], a następnie skoncentrowały się koło Pilicy. [[6 czerwca]] [[1794]] roku powstańcy pod dowództwem Tadeusza Kościuszki starli się z połączonymi siłami prusko-rosyjskimi pod [[Szczekociny|Szczekocinami]]. Porażka powstańców oznaczała ich wycofanie z Małopolski. Została okupiona też stratami 2000 żołnierzy, w znacznej mierze mieszkańców regionu. Pomimo wyparcia Polaków, Prusacy silnie obsadzili okolicę obawiając się działań powstańczych i konfliktu z Austrią.

Ostatecznie w wyniku porażki powstańców i porozumienia prusko-rosyjskiego-austriackiego Polska zniknęła z map świata, a wraz z nią granica państwowa na rzece [[Czarna Przemsza|Przemszy]] będącą jedną z najtrwalszych granic I Rzeczpospolitej. W wyniku trzeciego rozbioru Zachodnia część regionu znalazła się w pruskiej prowincji „Nowy Śląsk”, wschodnia została przejęta przez Austriaków.

== Od rozbiorów do końca wojen napoleońskich (1795-1815)==

Teren dzisiejszego Zagłębia pod koniec XVIII wieku stał się ośrodkiem ekspansji pruskich przemysłowców, czemu towarzyszyło otwarcie nowych rynków zbytu na Zachodzie i napływ nowej myśli technicznej. Wśród miast największy przyrost ludności nastąpił w Będzinie, który w okresie lat [[1792]]-[[1806]] zwiększył liczbę mieszkańców blisko 2,5 krotnie, by osiągnąć granicę 1600 mieszkańców. W okolicznych miastach wzrost wynosił w granicach 30-35 %. Znalezienie się w obrębie Prus spowodowało zmianę statusu Żydów, którzy tracili nadane przez królów polskich przywileje. Rozpoczęto też wydobycie węgla kamiennego. Pierwsze były kopalnie w [[Strzyżowice (gm. Psary)|Strzyżowicach]] (późniejsza „Hoym” / „Tadeusz”), uruchomiona jeszcze w I Rzeczpospolitej, a także dąbrowska [[Kopalnia "Reden" (Dąbrowa Górnicza)|kopalnia Reden]] z [[1796]] roku. Wraz z industrializacją rosło zapotrzebowanie na pracowników, którzy początkowo rekrutowali się z okolicznych miejscowości. Jak się wkrótce miało okazać, potrzebna siła robocza był większa niż region mógł zapewnić.

Porządek porozbiorowy trwał krótko. Prusy i Austria ogarnięte wojną z napoleońską Francją w [[1807]] roku, zmuszone były oddać jej ziemie polskie, z których utworzono Księstwo Warszawskie zależne od Francji. W ich obrębie znalazło się też [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębie]], w którym formowano oddział wojskowy pod dowództwem płk. Sułkowskiego. Dowódca ten miał w planach przyłączenie do Księstwa utraconego wieki temu Śląska. Pod protekcją francuską, wykorzystując słabość Austrii i Prus grabił śląskie ziemie, lecz celu nie osiągnął. Swoimi nierozważnymi działaniami wywołał natomiast niepokoje społeczne po obu stronach granicy, za co u przełożonych popadł w niełaskę i został osadzony w areszcie.

Porażka Napoleona w wojnie z Rosją spowodowała jego odwrót i kapitulację, w wyniku czego Księstwo Warszawskie rozwiązano, a na jego miejscu od [[1815]] roku utworzono Królestwo Polskie zależne od Rosji. Tak oto w ciągu zaledwie 20 lat, zagłębiowskie ziemie przechodziły z rąk do rąk aż trzykrotnie, by okrzepnąć na blisko 100 lat w strefie wpływów imperium rosyjskiego.

==Zagłębie w pierwszej połowie XIX wieku==

W pierwszej połowie XIX wieku zaczęto bowiem poszukiwać i wydobywać galman. Na największą skalę miało to miejsce w [[Olkusz|Olkuszu]] i [[Bolesław (gm. Bolesław)|Bolesławiu]], chociaż próbowano go eksploatować go też m.in. w okolicach [[Ząbkowice (Dąbrowa Górnicza)|Ząbkowic]], [[Siewierz|Siewierza]] i [[Czeladź|Czeladzi]].

W dłuższej perspektywie to węgiel stał się fundamentem rozwoju Zagłębia. Wraz z licznie powstającymi kopalniami, w ich okolicach budowano huty. Pierwsza huta cynkowa tego okresu - „Konstanty”, została zbudowana w sąsiedztwie dąbrowskiej [[Kopalnia "Reden" (Dąbrowa Górnicza)|kopalni „Reden”]]. Tworzone wtedy zakłady wydobywcze i przetwórcze dały nierzadko nazwę miejscom, kojarzonym po dzień dzisiejszy m.in.: „Dańdówka”, „Nadzieja Ludwika” w Sielcu, „[[Kopalnia "Feliks" (Sosnowiec)|Feliks]]” w [[Ostrowy Górnicze (Sosnowiec)|Niemcach]], a wśród hut „Xawery” w okolicach [[Będzin|Będzina]].

Pewne niepokoje przyniosło powstanie listopadowe przeciw Rosji. Chociaż główne epizody powstania rozgrywały się daleko od regionu, odczuł on powstanie w sferze gospodarczej za sprawą zaostrzenia kontroli granicznej na granicy prusko-rosyjskiej. Działania wojenne spowodowały spadek popytu na zagłębiowskie wytwórstwo, co pociągnęło za sobą czasowy, gospodarczy zastój zakładów. Po ustaniu walk, region jednak wkroczył ponownie na drogę dalszego rozwoju. [[Bank Polski (Królestwo Polskie)|Bank Polski]] Królestwa Polskiego, pełniący wówczas funkcję administracyjną nad rozwijającym się przemysłem górniczym, ustanowił tutaj [[Zachodni Okręg Górniczy|Zachodni Okręg Górniczy]].

[[Plik:Mapa Zachodni Okreg Górniczy Królestwa Polskiego.jpg|thumb|250px|right|Mapa [[Zachodni Okręg Górniczy|Zachodniego Okręgu Górniczego]] z 1844 roku - w jego skład weszła zachodnia część województwa krakowskiego (w tym cały obszar przyszłego Zagłębia Dąbrowskiego) oraz południowa część województwa kaliskiego (okolice Częstochowy)]]

W [[1834]] roku w miejscu lasu brzozowego między kopalniami „Ksawery” a [[Kopalnia "Reden" (Dąbrowa Górnicza)|„Redenem”]] rozpoczęto budowę rządowej „[[Huta "Bankowa" (Dąbrowa Górnicza)|Huty Bankowej]]”. Ukończono ją pięć lat później, a ośrodek ten dał impuls do rozwoju aglomeracji miejskiej. Na potrzeby przybywających do pracy robotników zbudowano kolonie mieszkalne we wsiach Stara Dąbrowa i Mydlice. „Huta Bankowa” stała się jednym z największych zakładów metalurgicznych w całym Imperium Rosyjskim. Rozwijające się pobliskie fabryki mogły zamawiać we wspomnianej hucie maszyny i narzędzia, co wzmagało ich potencjał. Maszyny i narzędzia gospodarskie produkowano też w Żarkach.

Należy wspomnieć, też o działającym ówcześnie kompleksie w [[Niwka (Sosnowiec)|Niwce]]. W jego skład wchodziła kopalnia „Maurycy”, huta „Henryków” z kolonią mieszkalną i portem rzecznym - działającym prężnie do momentu rozwoju kolei żelaznych. Według przekazu [[Marian Kantor-Mirski|Kantora-Mirskiego]] po ówczesnej Przemszy pływały statki długie na 18 metrów i na 5 metrów szerokie, które przewoziły produkty spożywcze (ziemniaki, mąkę) i przemysłowe (węgiel, drewno).

Część z zakładów dosięgnął w połowie wieku kryzys i została zamknięta. Natomiast świetnie sobie radziły kopalnie rządowe, a zwłaszcza „Ksawery”, „[[Kopalnia "Reden" (Dąbrowa Górnicza)|Reden]]” i „[[Kopalnia "Feliks" (Sosnowiec)|Feliks]]”. Od [[1832]] do [[1840]] roku potroiły swoje wydobycie i łącznie zatrudniały ponad 600 osób. We wspomnianych kopalniach nastąpił też największy postęp techniczny – sprowadzono maszyny parowe z Gliwic, a nawet Anglii. Mimo to praca górnika nadal była niebezpieczna i ciężka.

Znaczne zasługi dla rozwoju górnictwa w Zagłębiu położyli [[Józef Patrycjusz Cieszkowski]] oraz [[Andrzej Długoszewski]]. Tym dwóm wykształconym za granicą specjalistom górniczym, poprzez ich nowatorskie pomysły, zawdzięczamy znaczne udoskonalenie techniki wydobycia.

==Okres budowy kolei żelaznych w 2 poł. XIX wieku==

Ograniczeniem rozwoju regionu była infrastruktura transportowa, która umożliwiałaby lepszy zbyt wytwarzanych i wydobywanych towarów. Spławy wodne by oraz drogi były kiepskiej jakości, a na dodatek zostały poprzecinane granicami. Mogło się to zmienić za sprawą nowoczesnego, szybkiego jak na owe czasy środka transportu, jakim były linie kolejowe. Po stronie pruskiej i austriackiej powstały one już wcześniej. Zagłębie leżące w zaborze rosyjskim doczekało się ich później, przy okazji budowy linii [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska w Zagłębiu Dąbrowskim|warszawsko-wiedeńskiej]] zakończonej w [[1848]] roku. Linia początkowo przebiegała przez [[Myszków]], [[Zawiercie]], [[Łazy]], [[Ząbkowice (Dąbrowa Górnicza)|Ząbkowice]] i przez Granicę (dzisiejsze [[Maczki (Sosnowiec)|Maczki]]) do austriackiej Szczakowej. Takie połączenie omijało dynamicznie rozwijające się zachodnie części regionu z Hutą Bankową i kopalniami „Ksawery” oraz „[[Kopalnia "Reden" (Dąbrowa Górnicza)|Reden]]”, a także oznaczało brak połączenia ze [[Śląsk|Śląskiem]]. W interesie pruskich przedsiębiorców leżało zatem uzupełnienie połączenia. Przy wsparciu ich kapitału, zdecydowano się poprowadzić dodatkową linię z [[Ząbkowice (Dąbrowa Górnicza)|Ząbkowic]] przez [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowę]], [[Będzin]] i małą wieś [[Sosnowiec]] w kierunku Katowic. Rozważano również alternatywny plan połączenia: [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowa]]-[[Będzin]]-[[Czeladź]]-Bytom, od którego ostatecznie jednak odstąpiono.

Oprócz wspomnianych tras, w [[1885]] roku połączono region ze wschodem szerokotorową linią [[Kolej Iwangorodzko-Dąbrowska w Zagłębiu Dąbrowskim|Iwanogrodzko-Dąbrowską]]. Trasa ta biegła przez [[Olkusz]], [[Sławków]], [[Strzemieszyce (Dąbrowa Górnicza)|Strzemieszyce]] do [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy]].

Odtąd małe, nieznaczące wioski leżące na trasach, bogaciły się o dworce i towarzyszące im infrastrukturę kolejową i handlową. Dzięki temu wyrosły takie miejscowości jak [[Myszków]], [[Zawiercie]], [[Łazy]] czy wspomniany [[Sosnowiec]]. Przy tworzeniu dworców i obsłudze kolei pracowało wielu obcokrajowców. Budowniczym dworców w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] i [[Maczki (Sosnowiec)|Granicy]] był Włoch [[Enrico Marconi]]. Specjaliści techniczni nierzadko pochodzili z Rosji czy Niemiec.

Zagłębie było kresem, nadgranicznym zakątkiem zaboru rosyjskiego, dobrze już skomunikowanym z Zachodem. Umożliwiało to łatwy napływ ludzi z zewnątrz, z czego korzystali poszukujący pracy mieszkańcy wsi z kieleckiego i krakowskiego. Oprócz nich, zakłady potrzebujące nowych rąk do pracy zasilały w mniejszym stopniu Ślązaków i obcokrajowców. Miejsce to zaczęło stanowić coraz większy tygiel regionalny i narodowościowy. Żydzi nie byli przyjmowani do pracy w przemyśle, a mimo to ich liczba rosła.

Rosnąca siła ludzka i dogodne położenie sprawiały, że region miał strategiczne znaczenie przy przygotowaniach do [[Powstanie Styczniowe w Zagłębiu Dąbrowskim|powstania styczniowego]] przeciw rosyjskiemu zaborcy. Tędy miała z Zachodu napływać broń i ochotnicy z Zachodu. Na komisarza powstania w regionie planowano [[Jacek Siemieński|Jacka Siemieńskiego]], światłego dziedzica zagórskiego, którego dwór był ośrodkiem przygotowań. Po wybuchu powstania mobilizacja w regionie jednak się nie udała, a mieszkańcy zasilili tworzący się obóz w Ojcowie pod dowództwem [[Apolinary Kurowski|Apolinarego Kurowskiego]]. Stamtąd wojska powstańcze ruszyły na Zachód, gdzie opanowały [[Olkusz]] i [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowę]]. W obliczu nadciągających wojsk polskich rosyjska straż graniczna z [[Maczki (Sosnowiec)|Maczek]] uciekła za granicę. Powstańcy skierowali się do centrum [[Sosnowca]], gdzie przypuścili udany szturm na broniony przez Rosjan [[Dworzec kolejowy Sosnowiec Główny|dworzec kolejowy]]. Po sosnowieckim zwycięstwie i wyparciu Rosjan, w Dąbrowie i na [[Pogoń (Sosnowiec)|Pogoni]] zorganizowano szpital, a w „Hucie Konstanty” rozpoczęto produkcję dział. Zagłębie było jedynym zwartym terytorium w kraju, którym przez kilkanaście dni rządzili Polacy. Okres rządów zakończył się wraz z wyprawą wojsk Kurowskiego na Miechów, gdzie wojska powstańcze zostały rozbite. Rosjanie znów opanowali region. Toczyły się jeszcze partyzanckie boje m.in. ochotników włoskich pod dowództwem [[Francesco Nullo]]. Włosi chcąc spłacić dług wdzięczności, stanęli przeciw Rosjanom (Polacy wcześniej wsparli Włochów w walce o ich niepodległość). Ich oddział został ostatecznie rozbity pod [[Krzykawka (gm. Boleslaw)|Krzykawką]], a sam Nullo został pochowany w [[Olkusz|Olkuszu]]. Po klęsce powstania rozpoczęły się rosyjskie represje. Część miast utraciło prawa miejskie (m.in. [[Czeladź]], [[Siewierz]], [[Sławków]], [[Modrzejów (Sosnowiec)|Modrzejów]], Kromołów), rozpoczęły się zsyłki na Syberię i ściślejsza kontrola.

Przemiany dotknęły równocześnie tutejszą gospodarkę. Większość małych prywatnych kopalni upadła lub przeszła pod kontrolę państwa. W [[1863]] roku w górnictwie rządowym pracowało 1575 osób, a liczba ta dalej wzrastała. Za sprawą bankowca warszawskiego [[Leopolda Kronenberg|Leopolda Kronenberga]] przejęta z rąk pruskiego kapitału [[Kolej Warszawsko-Wiedeńska w Zagłębiu Dąbrowskim|kolej Warszawsko-Wiedeńska]] dalej się rozwijała. Wśród dominujących wówczas ośrodków handlowych, gdzie odbywały się targi i jarmarki wyróżnić możemy: [[Modrzejów (Sosnowiec)|Modrzejów]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowa]] (Reden), [[Siewierz]], [[Pilica|Pilicę]], [[Żarnowiec (gm. Żarnowiec)|Żarnowiec]], [[Wolbrom]], [[Koziegłowy]] i [[Ogrodzieniec]].
[[Plik:Targ bedzin xix.jpg|thumb|right|Targ w XIX-wiecznym Będzinie. Źródło: Historia Zagłębia Dąbrowskiego, J.Przemsza-Zieliński, Sosnowiec 2006, wydawca: Związek Zagłębiowski]]
Okres popowstaniowy to jednak czas represji i konfiskaty majątków, którym towarzyszyła ekspansja przemysłowców niemieckich, którzy wykupywali majątki dotychczasowych posiadaczy. Tym sposobem w Zagłębiu rosły majątki m.in. [[Gustava von Kramst|Gustava von Kramsta]], [[Simona Kuznitsky|Simona Kuznitsky`ego]] czy rodziny Renardów. Poza wpływem przemysłowców pozostawała rządowa „Huta Bankowa”, którą dotknął poważny kryzys tak jak i inne zakłady państwowe. Rząd rosyjski nie dbał o napływ nowej myśli technicznej i maksymalnie wykorzystywał starzejące się maszyny. Z czasem okazało się, że wydobywany węgiel nie spełnia norm jakościowych. Było to o tyle istotne, że rósł popyt na węgiel i rozpoczęła się rywalizacja między kopalniami zagłębiowskimi i śląskimi, z której zwycięsko wychodziły te ostatnie. Z kolei kopalnie wspomnianych magnatów przemysłowych modernizowały się i osiągały coraz lepsze wyniki. Temu wszystkiemu towarzyszyło zjawisko typowe dla epoki wczesnego kapitalizmu tj. wyzysku robotników. Liczba ludności diametralnie rosła, co nie przekładało się na tworzone tu warunki bytowe. Oprócz biedy, niedostateczna była opieka medyczna, powszechny był analfabetyzm, a budowane naprędce tzw. kolonie, składały się z chaotycznie stawianych lepianek i koszar dla robotników.

==Od wojny celnej 1877 roku do początku XX wieku==
[[Plik:Mapa_zaglebie_przemysl_1888.jpg|right|thumb|Mapa części zagłębiowskiego okręgu przemysłowego z 1888 roku Źródło: Historia Zagłębia Dąbrowskiego, J.Przemsza-Zieliński, Sosnowiec 2006, wydawca: Związek Zagłębiowski ]]
Doniosłe skutki spowodowała wojna celna rosyjsko-niemiecka po [[1877]] roku. Sprawiła ona znaczne ograniczenie konkurencji oraz przepływ towarów między niemieckim Śląskiem, a rosyjskim Zagłębiem. Dotychczas było ono na znacznym poziomie i sprawiało, że gospodarczo Śląsk i Zagłębie były silnie od siebie uzależnione. Tym sposobem, po zapadnięciu celnej kurtyny rozwijały się one osobno, gdyż przewóz towarów w wyniku wysokich ceł nie był już opłacalny. Rynkiem zbytu dla śląskich towarów stał się zatem Zachód, dla zagłębiowskich Wschód. Zagraniczny kapitał, już nie tylko niemiecki, ale również francuski i włoski, chcąc ominąć granicę zakładał w Zagłębiu filie swoich przedsiębiorstw. Przedsiębiorcy dodatkowo łączyli się w spółki, co zwiększało ich kapitał, który mogli zainwestować w nowe technologie. Nie miały na to szans niewydajne rządowe zakłady, które były stopniowo zbywane wspomnianym spółkom. Z jednej strony spowodowało to wzrost produkcji w latach [[1870]]-[[1900]] o blisko 700%, a z drugiej pogłębiło wyzysk robotników przez właścicieli zakładów

Dynamicznie zmieniał się krajobraz zagłębiowskich miejscowości. W miejsce lasów i łąk w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] powstawały komory celne, instytucje finansowe, a także rozmaite punkty usługowe. Pod koniec XIX wieku, wraz z otaczającymi wsiami (dzisiaj dzielnicami) liczył on około 50 tysięcy mieszkańców. Wielu przyjezdnych przybywało tu w interesach stąd obecność hoteli, banków i centrali telefonicznej. Ówczesna Dąbrowa przeżywała rozkwit przemysłu przetwórczego (m.in. fabryk, cegielni). Podobna sytuacja miała miejsce w [[Zawiercie|Zawierciu]], które w [[1894]] roku osiągnęło liczbę 10 tysięcy mieszkańców. Zarówno [[Zawiercie]] jak i [[Myszków]] były miejscem funkcjonowania fabryk maszyn i odlewni. Siedzibą powiatu pozostawał jednak [[Będzin]], który rozwijał się nieco wolniej niż sąsiedni [[Sosnowiec]], gdzie przenosiło się coraz więcej podmiotów powiatowej administracji. Na znaczeniu traciła [[Czeladź]], która choć przygraniczna, nie była na szlakach kolejowych. Odwrotnie [[Olkusz]], podupadły w XVIII wieku, dzięki kolei znów się rozwijał. Ówczesny powiat będziński w [[1872]] roku liczył 92 tysiące mieszkańców, a w 1890 już 171 tysięcy.

Rozwojowi aglomeracji miejskiej nie towarzyszyła poprawa warunków bytowych ludności. Powszechny był analfabetyzm, a zasoby ludzkie w większości zasilali wyrwani ze wsi chłopi. Wobec nadwyżek siły roboczej, właściciele w ogóle nie liczyli się z potrzebami robotników.
[[Plik:Dom_robotnika_xix.jpg|thumb|right|Dom Zagłębiowskiego Robotnika z drugiej połowy XIX wieku Źródło: Historia Zagłębia Dąbrowskiego, J.Przemsza-Zieliński, Sosnowiec 2006, wydawca: Związek Zagłębiowski]]
Pracowano po 12 godzin dziennie, a wolna od pracy była tylko niedziela (i to nie zawsze). Pracownicy jednak godzili się na przedłużanie czasu pracy, pod groźbą zwolnień. Wyzyskiwani robotnicy mieli przeciw sobie zorganizowanych przemysłowców, wspieranych przez carskie władze. Poczucie pokrzywdzenia pchało ich w kierunku samoobrony, a także samoorganizowania się. Zaczęto organizować spontaniczne strajki, które jednak tłumiono. Oliwy do ognia dolewała lepsza sytuacja śląskich robotników w pobliskim, aczkolwiek niemieckim już [[Śląsk|Śląsku]]. Tamtejsi mieszkańcy żyli na lepszym poziomie i objęły ich państwowe świadczenia socjalne, o których w [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiu]] robotnicy mogli marzyć. Nic zatem dziwnego, że w [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębiu]] zaczęła rozwijać się myśl socjalistyczna. Zbiegło się to w czasie z powstaniem w [[1889]] roku, w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]] szkoły górniczej „[[Szkoła Górnicza "Sztygarka"|Sztygarka”]]. Administracja rosyjska wyraziła na to zgodę, ponieważ brak miejscowej wykwalifikowanej siły roboczej stawał się czynnikiem ograniczającym rozwój. Wspomniana szkoła, za sprawą jej uczniów (m.in. [[Tytus Filipowicz|Tytusa Filipowicza]], [[Józef Mirecki|Józefa Mireckiego]], [[Adam Piwowar|Adama Piwowara]]), stała się miejscowym ośrodkiem oporu skierowanego przeciw kapitalistom i rosyjskiemu zaborcy.

Pierwszy wielki strajk wybuchł w zawierciańskim Towarzystwie Akcyjnym z powodu obniżki wynagrodzenia – złamano go dopiero poprzez sprowadzenie nowych robotników z okolic [[Wolbrom|Wolbromia]] i Miechowa, którzy godzili się na mniejsze wynagrodzenia. Niemniej strajki były zjawiskiem coraz częstszym. Chociaż zdecydowaną większość tłumiono, a uczestników represjonowano to zdarzało się, że świadomi zagrożenia przemysłowcy czynili niewielkie ustępstwa. Silnie na tym terenie były komórki [[PPS w Zagłębiu Dąbrowskim|Polskiej Partii Socjalistycznej]] (PPS), której program łączył wdrożenie przywilejów socjalnych dla pracujących oraz kwestie niepodległości Polski. W regionie bywało i działało wiele znanych osób, które jak się później miało okazać, w niepodległej Polsce zajmowały najwyższe stanowiska.

Większość mieszkańców stanowili Polacy, jednak nie sposób przemilczeć obecności przybyszów z innych krajów. Niemcy piastowali głównie wyższe stanowiska inżynierskie w zakładach pracy. Rosjanie obsadzili zdecydowaną większość wyższych funkcji urzędniczych, pełnili też służbę celną, graniczną i wojskową. W powiatowym [[Będzin|Będzinie]] funkcjonowały koszary, a w [[Sosnowiec|Sosnowcu]], [[Maczki (Sosnowiec)|Granicy]], [[Modrzejów (Sosnowiec)|Modrzejowie]] i [[Czeladź|Czeladzi]] punkty graniczne (tzw. kordony). Do dzisiejszego dnia odczuwamy ślady obecności obcokrajowców w Zagłębiu w postaci cerkwi, kościołów ewangelickich czy cmentarza czterech wyznań w Sosnowcu.

Paradoksem było to, że wielotysięczne miejscowości dalej miały status wsi. Prawa miejskie nie były bowiem na rękę rosyjskim zarządcom, którzy czerpali spore korzyści z łapówek za przymykanie oczu na nielegalne wówczas praktyki. Z ówczesnych opisów wyłania się obraz dotkniętych samowolą urzędniczą, chaotycznie rozwijających się wsi:

Dopiero w [[1902]] roku car rosyjski zezwolił na nadanie praw miejskich [[Sosnowiec|Sosnowcu]] – inne miejscowości musiały jeszcze poczekać...

==Od 1905 roku do I wojny światowej==

W [[1905]] roku niepokoje społeczne ogarnęły Rosję, co przeniosło się też do Królestwa Polskiego i Zagłębia. PPS wzywał do strajku powszechnego apelując m.in. o: 8-godzinny dzień pracy, płace minimalne, ubezpieczenie na starość, zniesienie rewizji osobistych. Łączono te postulaty ze sprawą polską: „główne ostrze naszego wystąpienia zwracamy przeciw rządowi carskiemu. On to ustawicznym prześladowaniem i uciskiem najsrożej ciąży na polskim ludzie roboczym; on nie dopuszcza do nas oświaty w naszym języku (...) Niechaj na miejsce duszonej przez carat Polski stanie Polska wolna, ludowa. Kraj nas powinien być rządzony przez samą ludność polską”. 1 lutego uformował się 10-tysięczny pochód, który maszerując zatrzymywał coraz to kolejne zakłady pracy od [[Sosnowiec|Sosnowca]] do [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowy]]. Strajki dotarły też do [[Zawiercie|Zawiercia]], [[Myszków|Myszkowa]] i [[Poręba|Poręby]]. Ogrom wystąpień zaskoczył lokalne władze i przemysłowców. Zakłady pracy stanęły, odbywały się patriotyczne manifestacje, a wojsko przez kilka dni nie interweniowało i czekało na posiłki z zewnątrz. Kulminacyjnym momentem było otworzenie ognia do robotników przed sosnowiecką Hutą Katarzyna - zginęło wtedy 38 osób, a 150 zostało rannych. Sytuacja ta rozsierdziła robotników, którzy nie przerwali strajku i atakowali przemysłowców aż do momentu ich ustępstw i napływu większej liczby wojska, co stonowało nastroje aż do jesieni. Jednak już w październiku ulice znów opanowali robotnicy, a skala wystąpień była tak wielka, że utworzono robotniczy Komitet Obywatelski, którzy niemal przez 10 dni nieformalnie pełnił władzę – okres ten nazywany jest [[Republika Zagłębiowska|Republiką Zagłębiowską]]. Oprócz niej istniała też krótko [[Republika Sławkowska]]. Obie finalnie zostały stłumione przez wojsko. Fala rewolucyjnych wystąpień opadła, a opornych aresztowano i represjonowano. Następstwem wystąpień były nie przywileje socjalne dla robotników, ale związki zawodowe, które zaczęto tworzyć. Oprócz nich tutejsze organizacje polityczne z PPS na czele, organizowały swoje grupy militarne. Piłsudski dążył do bowiem do stworzenia kadr przyszłego zbrojnego powstania przeciw zaborcom. Ich działalność w kolejnych latach objawiała się w organizowaniu ataków i zamachów na rosyjską administrację. Organizowano punkt przerzutowy z austriackiej Galicji do rosyjskiego Królestwa Polskiego, którym kolportowano znaczne ilości prasy, a także broń. W jego organizacji przewodził [[Jerzy Kuczyński]], a przy samych przerzutach jedne z głównych ról pełnili m.in. [[Aleksy Bień]] (późn. prezydent Sosnowca), a także [[Walery Sławek]] (późn. premier). Jednocześnie wzmagał się terror rosyjski, który dotknął najbardziej organizacje z nim walczące (socjalistyczne PPS i komunistyczne SDKPiL).

Część społeczeństwa widziała bezcelowość walki, dlatego sympatyków zyskiwały też hasła współpracy z Rosją, prezentowane przez ugrupowania polityczne tzw. endecji. Zaczęto w tym czasie mocniej sięgać do haseł narodowościowych, co uderzyło również w tutejszych Żydów. Wielu z nich żyło tutaj od wielu wieków i było zasymilowanych, a mimo to część społeczeństwa uznawała ich za „element obcy”.

Krajobraz regionu dalej był niekorzystny. Brakowało wody pitnej, którą sprowadzano beczkowozami. Naturalne źródła nie były bowiem dostępne przy eksploatacji kopalni głębinowych. O kanalizacji nie było mowy. Sytuacja mieszkaniowa była tragiczna. W [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]] przed [[1914]] rokiem współczynnik zamieszkania na jedną izbę wynosił ponad 5 osób. Powstawały ośrodki nędzy, nękane przez choroby, głównie gruźlicę

==Walka o niepodległość Polski i kształt granic państwa(1914-1921)==
W całym społeczeństwie polskim, także w Zagłębiu objawiły się trzy rozmaite postawy wobec sposobu wykorzystania dla sprawy polskiej, potencjalnego konfliktu państw zaborczych. Ugrupowania prawicowej endecji proponowały walczyć po stronie Rosji, przeciw tzw. państwom centralnym. Lewicowa PPS miała przeciwne zdanie. Piłsudski zakładał, że z chwilą wybuchu walk między państwami zaborczymi, na terenie Zagłębie wybuchnie powstanie narodowe przeciw Rosji i zostanie proklamowany rząd narodowy, który we współpracy z Niemcami i Austrowęgrami wywalczy niepodległość. Całkiem odmienne stanowisko zajmowali komuniści z SDKPiL, dla których niepodległość nie miała znaczenia, a liczyła się rewolucja światowa, która poprawi los robotników.

Napięta sytuacja międzynarodowa spowodowała znaczne migracje w ostatnich dniach lipca 1914 roku. Pociągami wyjeżdżała pospiesznie z Zagłębia rosyjska administracja wraz z archiwami, tamując przy tym normalny ruch pasażerski. Według ówczesnego „Kurjera Zagłębia” na stacjach pozostawało tysiące prywatnych osób.

Powszechnie sądzono, że nieobecność Rosjan będzie tymczasowa, stąd znaczny odzew mieszkańców na mobilizację do carskiej armii w obliczu nadciągającej wojny. Administrację powierzono Polakom związanym z endecją. Miejscem mobilizacji była Częstochowa, gdzie udawali się zagłębiowscy rekruci.

[[2 sierpnia]] wczesnym rankiem, mieszkańców regionu obudziła seria wybuchów. Wtedy to Rosjanie wysadzali mosty i linie kolejowe, a następnie opuścili region, do którego kilka godzin później wkroczyli bez wystrzału Niemcy. Okazało się, że zajęli oni Częstochowę szybciej niż dotarli tam zagłębiowscy rekruci do carskiej armii. Tym sposobem przerywali oni podróż i wracali oni pieszo z powrotem do domów, stanowiąc potencjał ludzki do wykorzystania przez nowego okupanta. Punkt werbunkowy do piłsudczykowskich Legionów zorganizowano w dąbrowskiej „[[Szkoła Górnicza "Sztygarka"|Sztygarce]]”, gdzie wydawany był też tygodnik „Legionista Polski”.

Niemcy nieprzychylnie odnosili się do planu Piłsudskiego by do Zagłębia wkroczyły polskie jednostki wojskowe pod austriackim zwierzchnictwem. Na domiar złego wśród polskich działaczy panował chaos informacyjny. Wielu mieszkańców, w tym ugrupowania endecji było przekonanych, że Rosjanie rychło wrócą i wystąpienie przeciw nim będzie szkodliwe – wbrew Piłsudskiemu, hamowali zatem formowanie rodzimych jednostek wojskowych. Rozpowszechniano pogłoski o kontrofensywie Rosjan. Faktycznie jednak została ona zatrzymana pod [[Krzywopłoty (gm. Klucze)|Krzywopłotami]] nieopodal [[Klucze (gm. Klucze)|Kluczy]] – w bitwie tej zginęło wielu Zagłębiaków walczących z Rosjanami. Po oddaleniu linii frontu Niemcy i Austriacy podzielili region na dwie jednostki okupacyjne:
- niemiecką (zachodnią): [[Sosnowiec]], [[Będzin]], [[Czeladź]]-Gzichów, [[Zawiercie]], [[Gołonóg (Dąbrowa Górnicza)|Gołonóg]], [[Myszków]]
- austriacką (wschodnią): [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowa]], [[Zagórze (Sosnowiec)|Zagórze]], [[Niwka (Sosnowiec)|Niwka]], [[Olkusz]].

Reformę administracyjną opóźnianą przez Rosjan wprowadziły nowe władze, które zdecydowały się nadać prawa miejskie [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie]], [[Zawiercie|Zawierciu]], a [[Czeladź|Czeladzi]] je przywrócić. Negatywnym skutkiem okupacji była rabunkowa polityka gospodarczą podyktowana obawą powrotu Rosjan. Demontowano i wywożono maszyny, co powodowało bezrobocie. Skutkiem była emigracja oraz ubożenie i tak już znajdujących się w niełatwej sytuacji robotników. Próbowały pomagać organizacje charytatywne, lekarze i niektórzy fabrykanci, którzy wydawali posiłki za symboliczne opłaty. Mimo to ludzi dziesiątkował głód oraz choroby, panowała plaga bandytyzmu i nierządu.

Radykalizacja nastrojów w regionie sprzyjała chwilowemu poparciu pozostającej uprzednio w cieniu komunistycznej SDKPiL i kryzys opcji niepodległościowej piłsudczykowskiego PPS. Przełom w podejściu do Polski nastąpił w [[1916]] roku, kiedy to państwa walczące deklarowały poparcie dla państwa Polskiego. Zagłębie było wtedy wciąż pod okupacją niemiecką i austriacką, a front był daleko na wschodzie, gdzie od [[1917]] roku carska Rosja była targana rewolucją. W jej wyniku do władzy doszli rosyjscy komuniści, którzy zawarli pokój z państwami centralnymi. Zmęczone wojną i targane niepokojami społecznymi Niemcy i Austria załamały się w drugiej połowie [[1918]] roku. Gdy stało się jasne, że zaborcy wojnę przegrali, rozpoczął się proces przejmowania władzy przez Polaków. Ze Wschodu, z radzieckiej Rosji płynął jednak do Europy prąd rewolucyjny na drodze którego stanęło nasze nowopowstałe państwo. Komunistyczna SDKPiL wespół z PPS „Lewica” próbowały na grunt zagłębiowski przenieść idee rewolucji bolszewickiej organizując strajki i tworząc rady robotnicze. Chociaż idee te zyskały w ubogich kręgach robotniczych pewną popularność, to powiązania wspomnianych partii z dążeniami Rosji Radzieckiej i program, pomijający niepodległość Polski, w większości społeczności budziły nieufność. Dlatego też Zagłębiacy zaangażowali się w obronę wschodnich granic. W [[Będzin|Będzinie]] i [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]] wystawiono 11 pułk piechoty, który walczył na Wołyniu (m.in. w bitwie z 1 Armią Konną Siemiona Budionnego pod Komarowem w sierpniu 1920 r.). Z kolei mieszkańcy [[Sosnowiec|Sosnowca]] i [[Czeladź|Czeladzi]] stanowili spory odsetek pułku Strzelców Bytomskich.

Tak jak wschodnia granica Polski, tak i kształt zachodniej granicy Zagłębia został ustalony w wyniku walk. Na Górnym Śląsku również bowiem walczono o kształt polsko-niemieckiej granicy. Miała to być walka na głosy w plebiscycie, ale to powstania wywarły decydujący wpływ na przebieg granicy. Z powodu bezpośredniego sąsiedztwa, [[Sosnowiec]] stał się siedzibą organizacji wojskowych i społecznych niosących pomoc Ślązakom. Gdy w [[1919]] roku wybuchło pierwsze powstanie przeciwko niemieckiemu terrorowi, Polska była uwikłana w wojnę z bolszewicką Rosją, stąd pomoc z kraju była znikoma. Zagłębiowskie miasta organizowały szpitale, obozy uchodźców (m.in. w [[Sosnowiec|Sosnowcu]], [[Zawiercie|Zawierciu]], [[Grodziec (Będzin)|Grodźcu]]) i zbiórkę darów. Górnicy milowickiej kopalni „Wiktor”, przekazali połowę swoich dziennych zarobków na pomoc uchodźcom. PPS pod kierunkiem [[Aleksy Bień|Aleksego Bienia]] przerzucało zagłębiowskich ochotników na teren walk. W czasie II powstania w 1920 roku działały w [[Sosnowiec|Sosnowcu]], [[Czeladź|Czeladzi]] i [[Grodziec (Będzin)|Grodźcu]] obozy powstańcze, gdzie walczący mogli się wycofać dla przeformowania sił. Organizowano też tu magazyny broni i amunicji, które były głównie wykorzystane dla potrzeb III powstania w [[1921]] roku. Pracujący Zagłębiacy dobrowolnie opodatkowywali się na promocję polskiej akcji plebiscytowej. Nierzadko ofiary powstań były chowane na zagłębiowskiej ziemi. W [[1920]] roku, w obecności blisko 100 tysięcy osób (m.in. Wojciecha Korfantego) w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] odsłonięto mauzoleum powstańców. Ostatecznie w [[1922]] roku, przez graniczny most na [[Brynica|Brynicy]] na [[Śląsk]] wkroczyły wojska polskie, przyłączając go do reszty kraju.

Po ustaleniu kształtu państwa polskiego, granice regionu przestały w końcu pełnić funkcji granic państwowych. [[Zagłębie Dąbrowskie]] znalazło się w województwie kieleckim, tym razem granicząc z zachodu z autonomicznym województwem śląskim.

==Zagłębie w II Rzeczypospolitej (1918-1939)==
regionalny przemysł stale się rozwijał, przyciągając do regionu rzesze przybyszów z przeludnionych wsi. Rozwój przemysłu nie przekładał się zawsze jednoznacznie na dobrobyt mieszkańców. W [[1925]] roku miała miejsce wojna celna z Niemcami, skutkująca nadmiarem produkcji śląskich i zagłębiowskich zakładów. Reperkusją światowego kryzysu finansowego był wielki strajk w [[1932]] roku, który zatrzymał pracę zakładów. Niepewna sytuacja materialna mieszkańców utrzymywała więc wysokie poparcie dla partii lewicowych, głównie PPS, chociaż poparcie dla komunistów również było wysokie - rządzili oni nawet okresowo w [[Czeladź|Czeladzi]]. W [[Będzin|Będzinie]] z uwagi na znaczny odsetek mieszkających Żydów, stanowili oni od 35-53% radnych miejskich aż do [[1939]] roku. Po [[1926]] roku władze centralne silniej zaczęły ingerować w samorząd, co skutkowało ostatecznie jego marginalizacją i odsuwaniem od władzy opcji niezgodnych z rządami sanacji (m.in. rozwiązano komunistyczną Radę Czeladzi i odsunięto od władzy [[Aleksy Bień|Aleksego Bienia]] z PPS)
[[Plik:Wojkieleckie1930.jpg|Województwo Kieleckie w II RP|right|thumb]]

W dwudziestoleciu międzywojennym najwięcej węgla wydobywano w [[Sosnowiec|Sosnowcu]], [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie]], [[Zagórze (Sosnowiec)|Zagórzu]], [[Czeladź|Czeladzi]], [[Grodziec (Będzin)|Grodźcu]], [[Niwka (Sosnowiec)|Niwce]] i [[Kazimierz Górniczy (Sosnowiec)|Kazimierzu]]. Wśród hut największymi zakładami były dąbrowska „Huta Bankowa”, sosnowieckie „Katarzyna”, „Milowice” i „Staszic”. Oprócz wspomnianych branż rozwijały się też inne. W branży metalowej funkcjonowały zakłady odlewni w Mijaczowie, [[Sosnowiec|Sosnowcu]] i [[Zawiercie|Zawierciu]]. Budowano maszyny w fabrykach m.in w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie]], [[Sosnowiec|Sosnowcu]], [[Niwka (Sosnowiec)|Niwce]], [[Zawierciu]], [[Poręba|Porębie]] i [[Będzin|Będzinie]]. Naczynia wytwarzano w [[Olkusz|Olkuszu]], [[Myszków|Myszkowie]] i [[Będzin|Będzinie]]. Produkcje cementu prowadziły zakłady w [[Grodziec (Będzin)|Grodźcu]], [[Wysoka (gm. Łazy)|Wysokiej]], Wojkowicach Komornych i [[Ogrodzieniec|Ogrodzieńcu]]. Nieźle prosperowały zakłady włókiennicze ([[Sosnowiec]]) oraz papiernicze ([[Myszków]], [[Klucze (gm. Klucze)|Klucze]], [[Sosnowiec]]). Centrum bankowości i finansów był [[Sosnowiec]], gdzie siedzibę miała Izba Przemysłowo-Handlowa województwa kieleckiego, a także Oddział Banku Polskiego. Z czasem [[Sosnowiec]] stawał się niepisaną, gospodarczą stolicą województwa. W latach 30. pod względem ludności dorównywał nawet Katowicom.

Rozwój napędzany był przez dynamiczną jak na owe czasy elektryfikację, która objęła początkowo największe miasta, a w latach 30. także dalsze obszary. Najwięcej energii produkowała spółka pn. „Elektrownia Okręgowa w Zagłębiu Dąbrowskim”, której zakład mieścił się na granicy [[Sosnowiec|Sosnowca]] i [[Będzin|Będzina]]. W [[1927]] roku w regionie ruszyły tramwaje, których pierwsza linia połączyła [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowę]], przez [[Będzin]], z [[Sosnowiec|Sosnowcem]] - podróż trwała 36 minut. Wkrótce wspomnianą sieć rozwinięto o połączenie Zagłębia ze Śląskiem przez Szopienice, a także o odnogi do [[Czeladź|Czeladzi]], [[Milowice (Sosnowiec)|Milowic]] i [[Środula (Sosnowiec)|Środuli]]. Równolegle uruchamiano komunikację autobusową. Stosunkowo dobrze rozwinięta była służba zdrowia, a tereny miejskie w końcu doczekały się kanalizacji.

==II wojna światowa (1939-1945)==
[[1 września]] [[1939]] roku, gdy kraj został zaatakowany przez hitlerowskie Niemcy. Polska koncepcja obrony regionu zakładała opór na linii fortyfikacji ciągnących się od [[Przeczyce (gm. Mierzęcice)|Przeczyc]] przez Tąpkowice, [[Nowa Wieś (gm. Mierzęcice)|Nową Wieś]], [[Dobieszowice (gm. Bobrowniki)|Dobieszowice]], [[Bobrowniki (gm. Bobrowniki)|Bobrowniki]] na południe, aż za Mikołów. Polski plan szybko legł w gruzach z powodu ataku przeważających sił, które uderzyły z obu boków, okrążając umocnienia. Zmusiło to do odwrotu polskie wojska, za którymi wkroczyli [[4 września]] do Zagłębia Niemcy. Górny Śląsk oraz Zagłębie zostały wcielone do Rzeszy i były zorganizowane jako tzw. [[rejencja katowicka]]. Z uwagi na uprzemysłowienie Zagłębia planowano go zunifikować ze Śląskiem, chcąc przekształcić je w teren etnicznie niemiecki. Stąd też wysiedlano Polaków, zastępując ich Niemcami, a także przystąpiono do eksterminacji polskiej inteligencji. Jej ofiarą padło wielu znamienitych przedstawicieli elity zagłębiowskiej m.in. [[Konstanty Ćwierk]], [[Marian Kantor-Mirski]], [[Franciszek Raczyński]], [[Cezary Uthke]].

Region tracił swój atrybut wielokulturowości wobec bezwzględnej postawy w stosunku do do społeczności żydowskiej. Zwiastunem ciężkich czasów było podpalenie 8 września 1939 roku synagog w [[Będzin|Będzinie]] (na górze zamkowej) i w [[Sosnowiec|Sosnowcu]]. Zorganizowano getta w [[Sosnowiec|Sosnowcu]], [[Będzin|Będzinie]], [[Sosnowiec (Środula)|Środuli]], [[Olkusz|Olkuszu]], [[Strzemieszyce (Dąbrowa Górnicza)|Strzemieszycach]], [[Zawiercie|Zawierciu]], [[Modrzejów (Sosnowiec)|Modrzejowie]] i [[Czeladź|Czeladzi]]. Po [[1942]] roku rozpoczęto proces ich likwidacji przy wzmożonych wysiedleniach do obozów zagłady, głównie KL Auschwitz-Birkenau. Niewielu z nich wojnę przeżyło. Ci którym się to udało przeważnie do Zagłębia już nie wrócili.

Tak opisuje tzw. krwawą środę [[31 lipca]] [[1940]] roku w [[Olkusz|Olkuszu]] Henryk Osuch uczestnik wydarzeń:
„Leżeliśmy twarzą do ziemi. Ręce założone z tyłu. Twarz musiała być podparta nosem o ziemię. Jeśli któryś z mężczyzn kładł na ziemi policzki – Niemiec kopnięciem w głowę lub wprost w twarz przywracał go do porządku. Przyprowadzono partię Żydów. Poczęto znęcać się nad nimi w tak okrutny sposób, że pióro najzdolniejszego pisarza nie byłoby w stanie odtworzyć tych bestialskich zbrodni.”

Ruch oporu był już organizowany przed wojną. Powszechnie sądzono, że region będzie tylko okresowo okupowany i z pomocą szybko przyjdą sojusznicze Francja i Wielka Brytania. Konspiracja w Zagłębiu mogła się bardziej rozwinąć niż na sąsiednim Śląsku. Tam skład narodowościowy nie był na tyle jednolity, a polscy działacze byli bardziej znani Niemcom. Na początku wojny energicznie działały konspiracyjne organizacje [[Okrzeja-Odra]] czy [[Organizacja Orła Białego]]. Działania partyzanckie po upadku Polski toczyły m.in. oddziały [[Henryk Milton|Henryka Miltona]] „Ordona” ([[Strzemieszyce (Dąbrowa Górnicza)|Strzemieszyce]]), [[Stanisław Wencel|Stanisława Wencla]] „Twardego” ([[Zawiercie]]) czy [[Gerard Woźnica|Gerarda Woźnicy]] ([[Olkusz]]). Jak oszacował Jan Walczak pod koniec okupacji w zorganizowanych strukturach antyniemieckich mogło działać nawet ponad 20 tysięcy mieszkańców regionu. W zdecydowanej większości były to jednostki współpracujące z polskim ośrodkiem władzy na Zachodzie. Gdy zaś nadchodziły ze wschodu wojska radzieckie uaktywniła się też opcja komunistyczna.

Wojna przyczyniła się do wzbudzenia antagonizmu między Zagłębiakami i Ślązakami. Do występujących dotychczas różnic kulturowych oraz historycznych, jako czynniki różniące doszły kolejne. Niemcy okupując terytoria Polskę sporządzili tzw. Volkslistę, według której podzielili ludność na mniej i bardziej rasowo-niemiecką. Na Śląsku znaczną część osób przypisano do grup bardziej niemieckich. Było to negatywnie odbierane po drugiej stronie Brynicy jak i w reszcie kraju, gdzie procent osób objętych listą był znikomy. Osoby z wyższych pozycji Volkslisty korzystały z przywilejów, podczas gdy przykładowo Polacy z Zagłębia płacili specjalny podatek od... bycia Polakami. Z uwagi na znajomość języka. zarówno niemieckiego jak i polskiego, Ślązakami obsadzano administrację, co rodziło podejrzenia ich kolaboracji. Swoje zrobiła też powszechna bieda i głód oraz zdziczenie obyczajów, które w ludziach uaktywniało podstawowe instynkty popychające do wszelkich zachowań, często niemoralnych, ale umożliwiających utrzymanie się przy życiu.

W styczniu 1945 roku do Zagłębia wkraczała Armia Czerwona nie tylko wypędzając z regionu Niemców, ale przystępując do rozbrajania polskich organizacji prozachodnich. Wielu z walczących uprzednio z Niemcami żołnierzy podziemia zostało aresztowanych. Nie byli tego do końca świadomi mieszkańcy, entuzjastycznie wiwatujący na cześć nowych „wyzwolicieli”. Komuniści zaczęli organizować aparat władzy, w którym obsadzili osoby sobie lojalne, zwalczając opozycję.

==Region po 1945 roku==
Po wojnie [[Śląsk|Górny Śląsk]] i [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębie]], po raz pierwszy od blisko 800 lat znalazły się w jednej jednostce administracyjnej w ramach państwa polskiego. Jednocześnie nastąpiło obniżenie rangi Zagłębia. Dotychczas dominujący w przedwojennym województwie kieleckim [[Sosnowiec]], stał się jednym z kilku większych miast w nowym województwie śląsko-dąbrowskim. Odczuwalna była dysproporcja w poziomie infrastruktury między Zagłębiem i Śląskiem na korzyść tego ostatniego. Czynniki te sprawiły, że wielu Zagłębiaków przenosiło się na Śląsk i zajmowało domy opuszczone przez uciekających lub wypędzonych Niemców. Tym sposobem z Zagłębia przeniosło się po wojnie ponad 20 tysięcy mieszkańców. Wkrótce luka ta została wypełniona przez przybyszów z podkieleckich i podkrakowskich wsi, którzy zmierzali do pracy przy odbudowującym się przemyśle.

''Zobacz osobny artykuł: [[Granica Śląsko-Zagłębiowska]]''

W pamięci komunistycznych władz pozostał obraz współpracujących z Niemcami Ślązaków, stąd traktowały ich często nieufnie, a na stanowiskach kierowniczych preferowały Zagłębiaków. Za przykład karier w aparacie władzy mogą uchodzić postacie [[Edward Gierek|Edwarda Gierka]] i [[Aleksander Zawadzki|Aleksandra Zawadzkiego]]. Jednocześnie następowała polityka niwelowania różnic między regionami, chcąc zunifikować Śląsk z Zagłębiem.

Fałszowano historię regionu. „[[Czerwone Zagłębie]]” miało według propagandy komunistyczny rodowód, co było oczywistą nieprawdą. Niestety wciąż wiele osób – także w Zagłębiu, przez ten nieprawdziwy pryzmat postrzega nasz region. Kultywowaniu tradycji nie sprzyjała też imigracja, która w drugiej połowie XX wieku, do regionu przyciągnęła wielu nieświadomych przybyszy. Nic zatem dziwnego, że tradycja, wytwory kultury (m.in. [[gwara zagłębiowska|gwara zagłębiowska]]) zanikły, a wiele atrybutów charakterystycznych dla regionu nie jest w ogóle z nim kojarzonych (np. wytwory regionalnej kuchni: [[pieczonki]], [[zalewajka]] czy [[maścipula]]).

Zmieniał się układ administracyjny miast – następowała tendencja do łączenia mniejszych ośrodków mieszkalnych z większymi.

W latach 70-tych, w okresie rządów wspomnianego wyżej [[Edward Gierek|Edwarda Gierka]] - urodzonego na [[Porąbka (Sosnowiec)|Porąbce]], krajobraz regionu znacząco się zmienił. Finansowane z kredytów inwestycje pozwoliły na rozbudowę przemysłu wraz z infrastrukturą. Przykładem takiej inwestycji jest „[[Huta Katowice]]” umiejscowiona w [[Dąbrowa Górnicza|Dąbrowie Górniczej]]. Na jej potrzeby powstały liczne osiedla mieszkalne m.in. [[Zagórze (Sosnowiec)|Zagórze]], [[Osiedle Słowików (Olkusz)|osiedla Słowików]] i [[Osiedle Młodych (Olkusz)|Osiedle Młodych]] w [[Olkusz|Olkuszu]]. Ten ostatni po II wojnie światowej, dzięki rozwojowi zakładów przemysłowych, znacznie się rozrósł.

Lata 80-te to okres niestabilności komunistycznego systemu w kraju, do czego przyczyniły się pogorszenie stanu życia, a także działalność „Solidarności”. Działalność opozycyjna rozwinęła się m.in. w „[[Huta Katowice|Hucie Katowice]]”, gdzie w [[1981]] roku ogłoszono strajk zakończony aresztowaniami i pacyfikacją.

Po [[1989]] roku w wyniku przeobrażeń gospodarczych przemysł ciężki znalazł się w kryzysie. Upadały zakłady, zamykano kopalnie, przyczyniając się do wzrostu bezrobocia. Nowa sytuacja zapoczątkowała odpływ ludności, który trwa do dziś. Zmienił się przy tym krajobraz regionu, dotychczas kojarzonego z górnictwem i hutnictwem. Upadek wspomnianych branż skutkował niszczeniem dawnych obiektów przemysłowych oraz osiedli mieszkalnych powiązanych z zakładami pracy.

[[Kategoria:Historia]]

Małopolska

2014-07-30T21:10:22Z

Wawel: /* Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów. Śmierć ostatniego Przemyślidy na tronie czeskim sprawiła, że w Krakowie odbył się wiec rycerstwa, który zaowocował oficjalnym zaproszeniem Łokietka do objęcia władzy. Uroczysty wjazd do stolicy Małopolski nastąpił 1 września 1306 i został połączony z wydaniem przywileju dla miasta oraz dla dotychczasowego czołowego zwolennika rządów czeskich biskupa krakowskiego Jana Muskaty.W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-28T22:47:39Z

Wawel: /* Geografia Małopolski */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej.
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie.

== Wody ==

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju.
Największe Rzeki przepływające przez Małopolskę to : Wisła,Warta, San, Pilica, Dunajec, Raba.

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-28T22:40:47Z

Wawel:

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Geografia Małopolski ==
Północna część Małopolski położona jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich oraz na Nizinie Południowopodlaskiej
Małopolska w środkowej części położona jest na Wyżynach Polskich.
Obejmuje Wyżynę Śląsko-Krakowską, Wyżynę Małopolską i Wyżynę Lubelsko-Lwowską.
Południową część Małopolski zajmuje: Podkarpacie Północne , Zewnętrzne Karpaty Zachodnie oraz Centralne Karpaty Zachodnie

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Balaton (Sosnowiec)

2014-07-27T21:46:35Z

Wawel:

{{Zbiorniki wodne infobox
|Grafika = P1470688.JPG
|Nazwa = Balaton
|Miejscowość = [[Sosnowiec]]
|Powierzchnia = 10ha
|Dopływy =
}}

'''Balaton''' - staw o powierzchni około 10ha w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] [[Porąbka (Sosnowiec)|Porąbce]]. Całość tworzy ośrodek rekreacji i wypoczynku . W okresie istnienia górnictwa w Sosnowcu zbiornikiem opiekowała się kopalnia Klimontów, a potem KWK Czerwone Zagłębie. Wokół zbiornika znajduje się około 20ha park leśny.

==Galeria==
<gallery>
Plik:Balaton.JPG|Zalew Balaton
</gallery>
[[Kategoria:Zbiorniki wodne w Zagłębiu]]

Balaton (Sosnowiec)

2014-07-27T21:45:08Z

Wawel:

{{Zbiorniki wodne infobox
|Grafika = P1470688.JPG
|Nazwa = Balaton
|Miejscowość = [[Sosnowiec]]
|Powierzchnia = 10ha
|Dopływy =
}}

'''Balaton''' - staw o powierzchni około 10ha w [[Sosnowiec|Sosnowcu]] [[Porąbka (Sosnowiec)|Porąbce]]. Całość tworzy ośrodek rekreacji i wypoczynku . W okresie istnienia górnictwa w Sosnowcu zbiornikiem opiekowała się kopalnia Klimontów, a potem KWK Czerwone Zagłębie.

==Galeria==
<gallery>
Plik:Balaton.JPG|Zalew Balaton
</gallery>
[[Kategoria:Zbiorniki wodne w Zagłębiu]]

Małopolska

2014-07-26T14:32:38Z

Wawel: /* Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu. Pierwszym biskupem diecezji krakowskiej, wymienionym w najstarszym "Katalogu biskupów krakowskich" był Niemiec, Poppo. Za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-25T22:26:38Z

Wawel: /* Surowce mineralne */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''

Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-25T22:26:08Z

Wawel: /* Surowce mineralne */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

'''Siarka'''
Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-25T22:25:44Z

Wawel: /* Surowce mineralne */ siarka

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''
'''Siarka'''
Największe pokłady siarki są usytuowane w Okręgu Tarnobrzeskim (złoża Osiek, Baranów, Machów, Jeziórko), a także niewielkie pokłady w rejonie Gór Świętokrzyskich.

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-25T19:50:42Z

Wawel: /* Małopolska w okresie panowania Andegawenów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

== Małopolska za pierwszych Jagiellonów ==

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-24T21:37:21Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */ kopalnia

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W roku 1767 w Małopolsce powstała pierwsza kopalnia węgla kamiennego w Szczakowej (obecnie dzielnica Jaworzna).

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-24T21:32:16Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Kraków, Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski.
XVI wiek to okres największego rozkwitu Reformacji w Małopolsce. Pierwsze nabożeństwo reformowane odprawił Jakub Sylwiusz w 1550 w Pińczowie. W Krakowie działa prężny ośrodek humanistów kalwińskich. Szybko powstają zbory ewangelickie w dobrach magnackich, m.in.: Stadnickich, Szafrańców, Ossolińskich, Tarnowskich. Pierwszy synod protestancki odbywa się w 1554 w Słomnikach pod Krakowem.

1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w swojej zasadniczej części w [[Województwo śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2014-07-05T00:20:15Z

Wawel: /* Czasy zaborów */

'''Małopolska''' (łac. ''Polonia Minor'') – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej [[Warta|Warty]].

Stolicą regionu jest Kraków.

Małopolska przed rozbiorami złożona była z:
*województwa krakowskiego
*województwa sandomierskiego
*województwa lubelskiego
*[[Księstwo Siewierskie|Księstwa Siewierskiego]]
*starostwa spiskiego <ref>{{cytuj stronę|url=http://literat.ug.edu.pl/glogre/0032.htm|tytuł=Zygmunt Gloger Geografia historyczna ziem dawnej Polski|opublikowany=Biblioteka literatury polskiej w internecie|data dostępu=2013-12-01}}</ref>

Województwa te powstały w miejsce wcześniej istniejących ziem: [[Ziemia Krakowska|krakowskiej]], sandomierskiej i lubelskiej.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]], [[Czeladź]], Radom, Biała (wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]

== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==
[Artykuł w trakcie edycji]

ARTYKUŁ NA WIKIPEDIA.ORG: [http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska Małopolska]

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Rok 1905 to początek strajków i zrywów o charakterze rewolucyjnym, z postulatami społecznymi i narodowowywzoleńczymi, które w tym roku przez kilka tygodni znów dały niepodległość – Republika Zagłębiowska a trwały i do 1907. Szczególnie warto też zaznaczyć, że w tej atmosferze, pomimo carskich prześladowań, które w naturalny sposób niszczyły dotyczyły działalności polskiej na tym terenie w tym czasie – w 1906 zdołał powstać, a następnie przetrwać poprzez zmieniające się różne fazy – jeden z najstarszych do dzisiaj działających w Polsce klubów piłkarskich, Zagłębie Sosnowiec.

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

==Linki zewnętrzne==
*[http://pl.wikipedia.org/wiki/Portal:Ma%C5%82opolska Portal Małopolska na wikipedia.org.pl]

== Przypisy ==

<references/>

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2013-05-28T15:09:10Z

Wawel:

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego oraz Księstwa Siewierskiego .

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|Małopolska w latach 1333-1370|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2013-05-26T15:21:36Z

Wawel:

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego oraz Księstwa Siewierskiego .

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]

Plik:Malopolska 1333 - 1370.png.jpg

2013-05-26T15:20:43Z

Wawel: Małopolska , Ziemia Krakowska ,Ziemia Sandomierska , Księstwo Oświęcimskie ,Księstwo Siewierskie . Małopolska w latach 1333-1370 w okresie panowania Kazimierza Wielkiego

Małopolska , Ziemia Krakowska ,Ziemia Sandomierska , Księstwo Oświęcimskie ,Księstwo Siewierskie . Małopolska w latach 1333-1370 w okresie panowania Kazimierza Wielkiego

Małopolska

2013-05-26T15:16:57Z

Wawel:

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego oraz Księstwa Siewierskiego .

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.
[[plik:Malopolska 1333 - 1370.png|thumb|right]]
[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]

Plik:Malopolska 1333 - 1370.png

2013-05-26T15:14:36Z

Wawel: Małopolska , Ziemia Krakowska ,Ziemia Sandomierska , Księstwo Oświęcimskie ,Księstwo Siewierskie . Małopolska w latach 1333-1370 w okresie panowania Kazimierza Wielkiego

Małopolska , Ziemia Krakowska ,Ziemia Sandomierska , Księstwo Oświęcimskie ,Księstwo Siewierskie . Małopolska w latach 1333-1370 w okresie panowania Kazimierza Wielkiego

Małopolska

2013-02-02T10:38:13Z

Wawel:

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego oraz Księstwa Siewierskiego .

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.

[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]

Bitwa pod Szczekocinami

2013-02-02T10:21:00Z

Wawel: Utworzył nową stronę „Bitwa pod Szczekocinami – jedna z bitew insurekcji kościuszkowskiej. W czasie powstania kościuszkowskiego w dniu 6 czerwca 1794 roku wojska polskie stoczyły bitw...”

Bitwa pod Szczekocinami – jedna z bitew insurekcji kościuszkowskiej.

W czasie powstania kościuszkowskiego w dniu 6 czerwca 1794 roku wojska polskie stoczyły bitwę pod Szczekocinami przeciwko połączonym siłom armii rosyjskiej i pruskiej. Wojska rosyjskie i pruskie odniosły zwycięstwo .

[[Kategoria:Historia]]

Małopolska

2013-01-30T21:13:05Z

Wawel: /* Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów */

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.

[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą.W 1013 Bolesław Chrobry wydziela ziemie krakowską z Krakowem synowi Mieszkowi II Lambertowi. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski.Zabójstwo biskupa krakowskiego Stanislawa ze Szczepanowa dokonane przez nasłanych przez Bolesława Śmiałego siepaczy.na krakowskiej Skałce, w wyniku zamachu, zginął święty Stanisław ze Szczepanowa, biskup Krakowa. Niektóre źródła podają, że biskup został zabity podczas mszy przy ołtarzu osobiście przez króla Bolesława. Podobno, by strzec poćwiartowanego ciała, zleciały się białe orły i trzymały wartę aż do chwili cudownego zrośnięcia się członków - por 17 IX 1253 W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2013-01-28T20:23:55Z

Wawel: /* Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów */

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.

[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski. W 1125 roku zanotowano pierwsze wzmianki o Bytomiu i Tarnowie.W I poł. XII wieku na Łysej Górze założony zostaje przez Bolesława Krzywoustego klasztor , początkowo p.w. Świętej Trójcy, od w. XV p.w. Świętego Krzyża. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]

Małopolska

2012-08-04T21:11:36Z

Wawel: /* I Rzeczpospolita */

'''Małopolska''' – kraina historyczna Polski, obejmująca obecnie południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły oraz w dorzeczu górnej Warty. Stolicą regionu jest Kraków.
Małopolska przed rozbiorami złożona była z województwa krakowskiego, województwa sandomierskiego i województwa lubelskiego.

Do najważniejszych miast historycznej Małopolski należą: Sandomierz i Lublin (stolice ziem oraz przedrozbiorowych województw), Częstochowa, [[Sosnowiec]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Jaworzno]], [[Będzin]], [[Olkusz]], [[Zawiercie]], [[Myszków]],[[Czeladź]], Radom, Biała(wschodnia część Bielska-Białej), Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Olkusz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Siedlce, Żywiec i Jasło.

[[Plik:Mapa slaskie-metropolia.gif|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie|thumb|right]]
[[Plik:WSMalopolska.png|Województwo Śląskie z podziałem na ziemie śląskie i małopolskie |thumb|right]]
[[Plik:KSL do1177.png|Małopolska. Autor mapy podstawowej http://pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedysta:Poznaniak/Galeria |thumb|right]]
== Małopolska w okresie panowania pierwszych Piastów ==

Pod koniec X wieku,teren Małopolski, Polanie wcielili do swego państwa (według jednej z teorii, w wyniku wojny polsko – czeskiej w 989[10]). Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski. W 1138 na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego kraj został podzielony na dzielnice, a seniorem z władzą zwierzchnią został najstarszy syn, Władysław II Wygnaniec. Ziemia Krakowska i Ziemia Sandomierska stały się główną częścią dzielnicy senioralnej. Kraków stał się siedzibą seniora.

== Małopolska w okresie rozbicia dzielnicowego ==
Pierwszym władcą krakowskim i sandomierskim był syn Bolesława III Krzywoustego, '''Władysław II'''.
Rządy księcia w Małopolsce trwały do 1146 roku , kiedy to w wyniku licznych konfliktów z młodszymi braćmi uciekł do Niemiec .Juniorzy pozbywszy się starszego brata na nowo podzieli kraj. Śląsk i ziemię krakowską zajął '''Bolesław''', wschodnią Wielkopolskę Mieszko III, zaś sandomierskie młodszy''' Henryk''' (bez przydziału pozostał nieletni Kazimierz).
W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary został wygnany z kraju.W tym też okresie z Ziemi Krakowskiej pod władznie
księcia raciborskiego Mieszka Plątonogiego przychodzi Bytom, Oświęcim , Zator i Siewierz oraz okoliczne ziemie.
Ziemia bytomska w momencie przejęcia przez Mieszka Plątonogiego została – trwale – odłączona od Małopolski i przyłączona do Śląska. Pozostałe grody w XV wieku powróciły pod władanie Królów Polski w obszar Ziemi Krakowskiej.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi.
W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Pierwsza wyprawa zwiadowcza miała miejsce w lutym 1241 roku, wtedy to Tatarzy zdobyli Lublin i Sandomierz, jednak po starciach z rycerstwem krakowskim pod Turskiem powrócili na Ruś.

W marcu 1241 roku ruszyła główna wyprawa. Oddziały wysłany przeciwko Polsce przekroczył w paru miejscach granicę i ponownie, po krótkim oblężeniu, zdobył Sandomierz. Następnie siły mongolskie podzieliły się na dwie części i rozpoczęły pustoszenie ziem polskich. Oddział kierujący się do Małopolski rozbił rycerstwo sandomierskie i krakowskie w bitwie pod Chmielnikiem 18 marca 1241 roku, po czym zajął opuszczony przez mieszkańców Kraków. Stamtąd pośpieszył na Śląsk gdzie 9 kwietnia 1241 roku pod Legnicą gdzie książę Henryk Pobożny zgromadził znaczne siły rycerstwa polskiego. Książę Henryk Pobożny poniósł śmierć na polu bitwy. Zwycięskie oddziały Mongołów odstąpiły od oblężenia Legnicy i przez Bramę Morawską ruszyły na Czechy i dalej w kierunku Węgier.
Skutkiem pierwszego najazdu tatarskiego na ziemie małopolskie były straty materialne i ludnościowe.
Ważnym następstwem politycznym wypraw mongolskich był rozpad monarchii Henryków śląskich, którzy podejmowali próby zjednoczenia kraju i przezwyciężenia rozbicia dzielnicowego. Rządy henrykowskie w Małopolsce, mimo poparcia miejscowego rycerstwa , przetrwały tylko kilka miesięcy.Następnie tron krakowski został przejęty przez Konrada mazowieckiego

Powołanie na tron krakowski '''Kazimierza II Sprawiedliwego''', najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, '''Bolesław Wstydliwy'''. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1279 roku po śmierci Bolesława Wstydliwego rządy w Krakowie objął Leszek Czarny.Książę prowadził wojny z książętami ruskim , Jaćwięgami , Litwinami ,Tatarami .
Władcy Krakowa w Okresie rozbicia dzielnicowego
*Władysław II Wygnaniec 1138-46
*Bolesław IV Kędzierzawy 1146-73
*Mieszko III Stary 1173-77
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-91
*Mieszko III Stary 1191
*Kazimierz II Sprawiedliwy 1191–1194
*Leszek Biały 1194–1195
*Mieszko III Stary 1195
*Leszek Biały 1195–1199
*Mieszko III Stary 1199–1202
*Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202–1206
*Leszek Biały 1202-10
*Władysław III Laskonogi 1202, 1228
*Mieszko I Plątonogi 1210-11
*Leszek Biały 1211–1227
*Władysław III Laskonogi 1227–1228
*Henryk I Brodaty 1228–1229
*Konrad I mazowiecki 1229–1230
*Władysław III Laskonogi 1230
*Konrad I mazowiecki 1230–1232
*Henryk I Brodaty 1232–1238
*Henryk II Pobożny 1238–1241
*Bolesław V Rogatka 1241
*Konrad I mazowiecki 1241–1243
*Bolesław V Wstydliwy 1243–1279
*Leszek Czarny 1279–1288
*Henryk IV Prawy 1288–1290
*Przemysł II 1290–1291
*Władysław I Łokietek 1291
*Wacław II 1291–1305
*Przemysł II 1295–1296[2]
*Wacław III 1305–1306
*Władysław I Łokietek 1306–1333

==Panowanie Przemyślidów i ostatnich Piastów==

Od 1291 roku władcą Ziemi Krakowskiej zostaje król czeski '''Wacław II''' a w 1305 roku '''Wacław III''' z rodu Przemyslidów .W latach 1312-1317 w zachodniej Małopolsce powstało niezależne księstwo oświęcimskie, którego władcą był książę Władysław. W 1327 roku księstwo zostało uzależnione od Czech na ponad wiek. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja '''Władysława Łokietka''', kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego.20 stycznia 1320 w katedrze wawelskiej arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Miejsce koronacji, Kraków zamiast Gniezna, wybrane zostało najprawdopodobniej w wyniku nacisków ze strony kurii papieskiej, pragnącej uniknięcia konfliktu z '''Janem Luksemburskim''', który również rościł sobie prawa do korony[25]. Dokonanie obrzędu koronacji w Krakowie spowodowało jednak kwestionowanie przez Luksemburga jej legalności. W związku z dzierżeniem tytułu króla Polski przez Jana Luksemburskiego, na arenie międzynarodowej Łokietek był uważany za króla Krakowa, nie zaś całego kraju. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski.Jan Luksemburski używał tytułu króla Polski w swej oficjalnej tytulaturze, jednak jak wynika z późniejszych źródeł, swoje pretensje ograniczał do dawnego królestwa Przemysła II (czyli Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego), bo koronacja Władysława Łokietka zdaniem ówczesnych formalnie nie naruszała w niczym jego praw.
Jan Luksemburski dopiero w początkach 1327 r. postanowił upomnieć się o polskie dziedzictwo Wacława II, do którego miał powszechnie respektowane tytuły prawne, pomimo dość słabych praw do niego swojego poprzednika. Zajęty wewnętrznymi konfliktami w Czechach i zaangażowany w spory w Niemczech, nie mógł zapobiec koronacji Łokietka w Krakowie w 1320 roku. Znając upór Łokietka władca czeski wiedział, że może odzyskać Wielkopolskę i Pomorze jedynie na drodze zbrojnej, a do niej mogło dojść dopiero po odpowiednim dyplomatycznym przygotowaniu. Działania Łokietka przeciwko Brandenburgii, skierowane przeciwko czeskiemu sojusznikowi Ludwikowi Wittelsbachowi, umocniła jednak sojusz luksembursko-bawarski. Król Czech mógł w tej sytuacji liczyć na wsparcie cesarza. Innym problemem, który musiał rozwiązać Jan było stanowisko węgierskich Andegawenów, którzy wspierali Łokietka. Prowadził więc rokowania z dworem węgierskim na temat małżeństwa swej córki Anny z Władysławem, synem króla węgierskiego Karola Roberta. Zakończyły się one 13 lutego 1327 r. zawarciem układu tyrnawskiego. Dokument traktatowy nie wymieniał Władysława Łokietka jako sojusznika węgierskiego i król czeski mógł uznać to za sukces swej dyplomacji oraz odczytać jako pozostawienie mu przez Andegawenów swobody działania w Polsce. Równocześnie z pertraktacjami z dworem węgierskim przygotowywał się do wyprawy na państwo Łokietka nakładając na poddanych nowe podatki na wystawienie wojska, z którym miał ruszyć na Polskę.

Wyprawa wojsk czeskich zatrzymała się dopiero u bram Krakowa i tylko skuteczna interwencja dyplomatyczna Węgier, w których interesie nie leżała likwidacja królestwa Władysława Łokietka, uratowała je przed całkowitą katastrofą i uzależnieniem od Czech. Jan Luksemburski odstąpił od oblężenia i powrócił przez Śląsk do Czech[1]. W 1333 umiera Władysław Łokietek. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie '''Kazimierza Wielkiego'''. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366). Za panowania Kazimierza Wielkiego powstaje wielki system obronny warowni królewskich zabezpieczających zachodnią granicę państwa od strony Śląska.W 1364 roku, z inicjatywy Kazimierza III Wielkiego,powstaje Akademia Krakowska

== Małopolska w okresie panowania Andegawenów ==

Na mocy szeregu postanowień Ludwik i jego potomkowie zyskiwali prawa do tronu polskiego po śmierci Kazimierza, gdyby ten nie miał męskiego potomka. 24 stycznia 1355 wydano też w tej sprawie tzw. przywilej budziński, na mocy którego możnowładztwo małopolskie potwierdziło prawa Ludwika do korony polskiej, a ten w zamian potwierdził wszystkie dotychczasowe przywileje.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (5 listopada 1370) Ludwik przybył do Krakowa i 17 listopada w katedrze wawelskiej został koronowany przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorię na króla Polski. Zawiązano więc wówczas unię personalną pomiędzy oboma królestwami. Po objeździe kraju wrócił on na Węgry, a władzę powierzył regentom, m.in. Elżbiecie Łokietkównie i Sędziwojowi Pałuce.

Jako król Polski Ludwik w 1372 zrzekł się praw do Śląska, co zapewniło mu dobre stosunki z Czechami. 17 września 1374 wydał on dla szlachty polskiej przywilej koszycki. Na jego mocy w Polsce dziedziczyć mogła jedna z jego córek, a szlachta zwolniona została m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. W 1381 przywilej ten został rozszerzony również na duchowieństwo (przy poradlnym wynoszącym 4 grosze z łana).

Po śmierci Ludwika na zjeździe w Radomsku obrano Jadwigę Andegaweńską królem Polski. Jesienią 1384 przybyła z Węgier do Polski.

16 października tego roku w Krakowie została koronowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski. Wobec jej małoletności ster rządów w państwie dzierżyli możnowładcy małopolscy, pozostający w kontakcie z jej matką Elżbietą Bośniaczką, jednakże nie powołano regenta, ponieważ, jak pisze Jan Długosz, wszystko co mówiła lub czyniła znamionowało sędziwego wieku powagę.

11 stycznia 1386 w Wołkowysku panowie polscy oznajmili Jagielle, że Jadwiga zgodziła się zostać jego żoną. Królowa odwołała publicznie swoje sponsalia z Wilhelmem. Jagiełło przybył do Krakowa, gdzie 15 lutego 1386 przyjął chrzest. 18 lutego Jadwiga i Jagiełło uroczyście zawarli związek małżeński w katedrze na Wawelu.

W śród ważnych decyzji pary królewskiej było odnowienie Uniwersytetu Krakowskiego. W XIX wieku nadano mu nazwę Jagielloński, by podkreślić jego związki z tą dynastią.

W 1445 r. nastąpił jego podział na księstwa: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. W 1457 książę Jan sprzedał księstwo oświęcimskie królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi, dzięki czemu Oświęcim znów wrócił do granic Polski.

W XIV wieku w ramach województwa sandomierskiego powstała ziemia lubelska, która w 1474 roku została z niego wydzielona (razem z ziemią łukowską) jako województwo.

== I Rzeczpospolita ==

W czasach I Rzeczypospolitej za Małopolskę powszechnie uważano tereny ówczesnych województw krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, co miało swoje źródło w kształtowaniu się krain historycznych za czasów Piastów i Jagiellonów. Tak była ona rozumiana wśród ówczesnej ludności Polski[4].

Ponadto utworzona została, jako jednostka administracyjna, prowincja Małopolska, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę. Nie należy jej jednak mylić z właściwą Małopolską jako regionem historycznym.

Na początek XVI w. przypada największy rozwój Krakowa. Kraków i Małopolska stają się centrum rozwoju renesansu w Polsce. 10 kwietnia 1525 w Krakowie po wcześniejszym zawarciu traktatu między królem Zygmuntem I Starym a Albrechtem Hohenzollernem w dniu 8 kwietnia 1525 roku. W wyniku tego aktu Prusy Zakonne zostały przekształcone w Księstwo Pruskie jako lenno Polski. 1 lipca 1569 na sejmie w Lublinie zawarta została unia lubelska – umowa międzynarodowa Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim. W 1609 roku król Zygmunt III Waza przeniósł stolicę Polski z Krakowa do Warszawy i tym samym przyczynił się do zahamowania rozwoju miasta oraz spadku jego znaczenia.

3 stycznia 1661 w Krakowie został wydany pierwszy egzemplarz[11] Merkuriusza Polskiego dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacji pospolitej – najstarsza, polska, periodyczna gazeta. Nazwa pochodzi od rzymskiego boga Merkurego, patrona kupców. Wydawanie Merkuriusza zainicjowała królowa Ludwika Maria Gonzaga, żona Jana II Kazimierza[12]

W 1655 roku wojska szwedzkie zajęły większość Małopolski.By uniemożliwić Janowi Kazimierzowi kontaktowanie się z krajem, szwedzkie wojska obsadziły granicę śląską. W ramach tej operacji miała miejsce próba zajęcia klasztoru na Jasnej Górze. 18 listopada korpus generała Müllera podszedł pod klasztor. W tym czasie rozgorzały walki powstańcze w Małopolsce i po przełomowym zwycięstwie 7 grudnia 1655 oddziałów chorągwi Gabriela Wojniłłowicza pod Krosnem i wzięciu do niewoli Szwedów i dowódcy zdradzieckich oddziałów płk. Aleksandra Prackiego, 13 grudnia oddziały chłopskie zajęły Nowy Sącz. Następnie Szwedzi utracili Białą i Oświęcim, a górnicy wieliccy wyswobodzili Wieliczkę. Szwedzi ustąpili z mniejszych miast Małopolski, z Krosna, z Nowego Sącza, Biecza Dukli, a 27 grudnia odstąpili od oblężenia Jasnej Góry. Niemal cała Małopolska wypowiedziała posłuszeństwo Karolowi X Gustawowi.

16 grudnia w Sokalu hetmani koronni wezwali naród do walki ze Szwedami. 29 grudnia zgromadzone przy nich polskie wojska zawiązały konfederację tyszowiecką. 31 grudnia konfederaci wydali uniwersał, w którym wezwali wszystkich do walki z najeźdźcą i powiadomili o powrocie króla do kraju.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował Księstwo Siewierskie wcielając je do Rzeczypospolitej w ramach województwa krakowskiego.

== Czasy zaborów ==

Zabory Małopolski zaczęły się wcześniej niż w pozostałej części Polski,w 1770 r. Austria samorzutnie przejęła Spisz i powiaty nowotarski, nowosądecki i czorsztyński. W 1772 r w ramach I zaboru. Austria zajęła południową Małopolskę do Wisły. W 1793 r. Prusy w ramach II zaboru zajęły pólnocno-zachodnią Małopolskę z Częstochową. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko na krakowskim rynku złożył przysięgę wierności Ojczyźnie i walki o jej niepodległość i rozpoczęło się powstanie kościuszkowskie. Jednak powstanie szybko upadło i rok później dokonano III rozbioru Polski. Kraków wszedł w skład zaboru austriackiego. Małopolska stała się częścią Austrii (otrzymała nazwę Galicja) i w niewielkim stopniu Prus.

Po III rozbiorze w 1795 do monarchii habsburskiej przyłączono ziemie, które nazwano Nową Galicją (w odróżnieniu od "starej", obejmującej tereny otrzymane w 1772). Nowa Galicja obejmowała terytoria między Pilicą i Bugiem wraz z Krakowem, Sandomierzem, Radomiem, Kielcami i Lublinem. Ziemie Nowej Galicji (wraz z Zamościem) zostały w 1809 przyłączone do Księstwa Warszawskiego.Wcześniej w 1807 r.,w wyniku traktatu w Tylży, północno-zachodnia część Małopolski weszła w skład Księstwa Warszawskiego. Wszystkie te tereny Małopolski nie wróciły już do Austrii, stając się po 1815 częścią Królestwa Kongresowego. W 1815 roku Małopolska została podzielona między Rosję i Austrię oraz powstałą Rzeczpospolitą Krakowską. Wolne Miasto Kraków – państwo utworzone na Kongresie Wiedeńskim z południowego skrawka Księstwa Warszawskiego, pozostawało pod kontrolą trzech państw sąsiednich: Imperium Rosyjskiego, Królestwa Prus i Cesarstwa Austriackiego. Państewko to przetrwało do 1846 roku, kiedy zostało anektowane przez Austrię.

W 1816 powstała w Kielcach[13], z inicjatywy Stanisława Staszica[14][15], pierwsza polska wyższa uczelnia technicznej[16] – Szkoła Akademiczno-Górnicza[17][18]

W 1818 – przeniesiono[19] do Kielc[20] stolicę województwa krakowskiego

Dotychczasowe rozumienie Małopolski zostało zatarte, zaś jej obie części zaczęły się różnicować społecznie i gospodarczo. Podziały administracyjne, narzucone przez zaborców przestały odzwierciedlać tradycję historyczną Polski. Zapoczątkowane wtedy utożsamianie Małopolski z Galicją po stronie austriackiej do dzisiaj ma swoje konsekwencje w podziale administracyjnym kraju, a także w polskiej tożsamości społecznej[4].

== II Rzeczpospolita ==

W okresie od 1918-1944 Małopolska obejmowała teren województwa krakowskiego oraz województwa kieleckie i lubelskie. Natomiast województwo lwowskie, województwo tarnopolskie i województwo stanisławowskie były traktowane jako Małopolska Wschodnia.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków i Małopolska stały się ośrodkiem nauki, sztuki i przemysłu.

20 października 1919 r. Naczelnik Państwa Marszałek Józef Piłsudski dokonał uroczystego otwarcia Akademii Górniczej w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego.W 1925 r. założono w Krakowie Wyższe Studium Handlowe (dziś Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie)

W latach 1936-1939 w południowo-centralnych dzielnicach Polski powstawał Centralny Okręg Przemysłowy (COP). Był jednym z największych przedsięwzięć ekonomicznych II Rzeczypospolitej . Celem COP-u było zwiększenie ekonomicznego potencjału Polski, rozbudowa przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, a także zmniejszenie bezrobocia wywołanego skutkami wielkiego kryzysu. Na rozwój COP-u przeznaczano w latach 1937-1939 około 60% całości wydatków inwestycyjnych o łącznej wartości 1925 mln zł.

== III Rzeczpospolita ==

We współczesnej polskiej tożsamości społecznej, do Małopolski najczęściej zaliczane są obszary obecnego województwa małopolskiego i względnie podkarpackiego (pomimo, że większość jego terytorium leży w obrębie dawnej Rusi Czerwonej, w tym sam Rzeszów). Niemniej jednak zwraca się również uwagę na małopolskie korzenie terenów województwa świętokrzyskiego, oraz okolic Lublina, Radomia, Częstochowy i Bielska-Białej. Historyczną częścią Małopolski jest też [[Zagłębie Dąbrowskie]], leżące obecnie w [[Województwo Śląskie|Województwie śląskim]].

== Surowce mineralne ==
'''Węgiel kamienny'''
W XIX w. węgiel kamienny stał się najcenniejszym bogactwem mineralnym Małopolski. W Zagłębie Dąbrowskim oraz w Zagłębie Krakowskie rozpoczęto wydobycie węgla. Przedmiotowy obszar wraz z Górnym Śląskiem stało się jednym z największych ośrodków górnictwa węglowego na świecie.

'''Rudy cynku i ołowiu'''
Obszarem występowania złóż rud cynku i ołowiu o znaczeniu przemysłowym jest zachodnia Małopolska. Występujące tu złoża związane są z formacją skał węglanowych obszaru śląsko-krakowskiego, który jest zbudowany ze skał permo-mezozoicznych monoklinalnie leżących na sfałdowanych utworach paleozoicznych. Mineralizacja siarczkami cynku i ołowiu występuje w skałach wieku od dewonu po jurę. Znaczenie przemysłowe mają głównie rudy związane z tzw. dolomitami kruszconośnymi środkowego triasu (wapienia muszlowego). Rudy występują w postaci pseudo-pokładów, poziomych soczew lub wypełnień gniazdowych. Region śląsko-krakowski uważany jest za największy na świecie obszar wystąpień złóż Zn-Pb tzw. typu doliny rzeki Missisipi (ang. Missisipi Valley type – MVT).

W obszarze śląsko-krakowskim wyróżnia się rejony: chrzanowski, olkuski, bytomski i zawierciański. Obecnie wydobycie rud prowadzi się ze złóż Klucze I, Olkusz i Pomorzany w rejonie olkuskim. Eksploatowane do 2008 r. złoże Balin-Trzebionka z rejonu chrzanowskiego zostało w 2009 r. skreślone z bilansu zasobów. Bytomski rejon złóż rud Zn-Pb ma obecnie znaczenie historyczne. Wydobycie prowadzono tu od wieków średnich i w złożach pozostały jedynie zasoby rud pozabilansowych, głównie tlenkowych. Złoża czwartego rejonu - zawierciańskiego nie są jak dotychczas eksploatowane .(''opracowano na podstawie Państwowego Instytutu Geologicznego)''

==''Prawa autorskie''==
''Treść objęta jest licencją GNU Wolnej Dokumentacji w wersji 1.1 lub dowolnej pózniejszej opublikowanej przez Free Software Foundation i została ona opracowana na podstawie Wikipedii,
[http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82opolska tutaj] możesz znaleźć artykuł źródłowy oraz [http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma%C5%82opolska&action=history=history autorów]

[[Kategoria: Historia]]