Olkusz: Różnice pomiędzy wersjami

Z WikiZagłębie
(Utworzył nową stronę „Olkusz...”)
 
Nie podano opisu zmian
Linia 1: Linia 1:
Olkusz...
{{Miasto infobox
|Miasto            = Olkusz
|dewiza            =
|dopełniacz_miasta  = Olkusza
|herb_miasta        = Plik:POL Olkusz COA.svg
|flaga_miasta      = Plik:POL Olkusz flag.svg
|mapa_miasta        =
|województwo        = małopolskie
|grodzki            =
|powiat            = olkuski
|gmina              = Olkusz
|rodzaj_gminy      = miejsko-wiejska
|zarządzający      = Burmistrz
|prezydent          = [[Dariusz Rzepka]]
|miejska            =
|adres_um          = Rynek 1
|kod_poczt_um      = 32-300
|tel_um            = 32 643-00-01
|fax_um            = 32 754-38-90
|powierzchnia      = 25,65<ref name="Ludnosc_Polski">Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w [[2010]] r. ([[Główny Urząd Statystyczny|GUS]]), [http://www.stat.gov.pl/gus/45_908_PLK_HTML.htm]</ref>
|wysokość          =
| stopniN = 50
| minutN = 16
| sekundN = 44.7
| stopniE = 19
| minutE = 33
| sekundE = 34.91
|rok                = 2010
|populacja          = 36 869<ref name="Ludnosc_Polski" />
|gęstość            = 1437<ref name="Ludnosc_Polski" />
|nr_kier            = +48 32
|kod_poczt          = 32-300 do 32-305
|aglomeracja        =
|tablica_rej        = KOL
|TERYT              = 2121512054
|SIMC              =
|założone          =
|prawa_miejskie    = 1299
|miasta_partnerskie = [[Bruay-la-Buissière|Bruay-la-Buissiere]] {{Państwo|FRA}},<br />[[Schwalbach am Taunus]] {{Państwo|DEU}},<br />[[Bjerrnigbro]] {{Państwo|DNK}},<br />[[Staffordshire Moorlands]] {{Państwo|ENG}},<br />[[Pontenure]] {{Państwo|ITA}}
|www                = http://www.olkusz.eu
|domena            =
|galeria_commons    = Olkusz
|wikinews          =
}}
'''Olkusz''' - to [[miasto]] w [[województwo małopolskie|woj. małopolskim]], w [[powiat olkuski|powiecie olkuskim]], siedziba [[gmina Olkusz|gminy miejsko-wiejskiej Olkusz]], położone na zachodnich rubieżach [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej]] nad rzeką [[Baba (rzeka)|Babą]], przy drodze krajowej {{AS-droga|K|94}} i przy drogach wojewódzkich {{AS-droga|W|783}} i {{AS-droga|W|791}}.
 
[[Podział administracyjny Polski 1975-1998|W latach 1975-1998]] miasto administracyjnie należało do [[województwo katowickie|woj. katowickiego]].
 
Według danych z [[31 grudnia]] [[2010]] miasto miało 36&nbsp;869 mieszkańców.
 
Jeden z najważniejszych ośrodków górnictwa rud cynkowo-ołowiowych w Polsce (kopalnia ''Olkusz – Pomorzany'', nieopodal w [[Bukowno|Bukownie]] ''Zakłady Górniczo-Hutnicze "Bolesław"''), fabryka naczyń ''[[Emalia Olkusz S.A.|Emalia SA]]'', fabryka wentylatorów ''[[OWENT]]'', drobny przemysł i rzemiosło; lokalny ośrodek handlowy i kulturalny.
 
== Położenie ==
Miasto leży na [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej]], dokładniej na Wyżynie Olkuskiej. Znajduje się w połowie [[droga krajowa nr 94 (Polska)|drogi krajowej numer 94]], pomiędzy [[Katowice|Katowicami]] a [[Kraków|Krakowem]], przy linii kolejowej [[Kielce]] – [[Katowice]]. Przez miasto przechodzi [[Linia kolejowa nr 65|Linia Hutnicza Szerokotorowa]] (LHS), która ma swój koniec w nieodległym [[Sławków|Sławkowie]]. W odległości 20 kilometrów od miasta przebiega [[Autostrada A4 (Polska)|autostrada A4]] będąca częścią drogi międzynarodowej o numerze [[E40 (trasa europejska)|E40]].
 
== Nazwa miasta ==
Pierwsze zapisy nazwy miasta kształtują się następująco: ''Lcuhs'' ([[1257]]), ''Hilcus'' ([[1262]]), ''Helcus'' ([[1301]]), ''Ylcus'' ([[1314]]), ''Elcus'' ([[1409]]), ''Olkusch'' ([[1462]]). Jeszcze w XVIII w. miasto nazywane było ''Ilkuszem''. Wskazuje to na pochodzenie jego nazwy od imienia ''Hilke'' (inaczej ''Hilcus'', ''Hildebrand'') i udział kolonistów niemieckich w lokacji miasta. Spolonizowana forma ''Hilkusz'' przeobraziła się ostatecznie w dzisiejszy ''Olkusz''<ref name="nazwy_miast">{{cytuj książkę |autor=Kazimierz Rymut |tytuł=Nazwy Miast Polski |wydawca=Zakład Narodowy im. Ossolińskich |miejsce=Wrocław |rok=1987 |isbn=83-04-02436-5}}</ref>.
 
== Historia ==
{{Main|Historia Olkusza}}
{{Main|Historia Żydów w Olkuszu}}
Na terenie Olkusza już we wczesnym [[średniowiecze|średniowieczu]] rozwinęło się [[górnictwo]], ze względu na płytko położone pokłady [[srebro|srebra]]. Początkowo [[osadnictwo]] rozwijało się na zachód od obecnego miasta, lecz w połowie [[XIII wiek]]u gród został przeniesiony tuż nad rzekę [[Baba (rzeka)|Babę]]. Przed [[1299]] rokiem [[miasto]] zostało lokowane na [[Prawo magdeburskie|prawie niemieckim]] ([[Prawo lokacyjne|akt lokacyjny]] miasta zaginął, niemożliwe jest ustalenie dokładnej daty). Od tego momentu następuje intensywny rozwój Olkusza.
[[Plik:Baszta.JPG|thumb|250px|left|Baszta i fragment murów miejskich]]
Na początku [[XIV wiek]]u gród zostaje otoczony [[mury miejskie|murami miejskimi]] i następuje rozbudowa [[kościół farny|farnego kościoła]] pw. św. [[Andrzej Apostoł|Andrzeja Apostoła]]. Miasto zostaje wówczas zaliczone do największych i najważniejszych miast [[Małopolska|Małopolski]], co zawdzięczało rozbudowie królewskich [[kopalnia|kopalń]] a także położeniu na szlaku [[Wrocław]] – [[Kraków]]. W roku [[1356]] miasto zyskuje prawo delegowania swoich przedstawicieli do nowo powstałego [[Sąd Sześciu Miast|Sądu Sześciu Miast]], który był najwyższym organem sądowniczym dla miast Małopolski. Wielu olkuszan piastowało wówczas znaczne stanowiska – [[Marcin Bylica]] był [[astronomia|astronomem]] na dworze króla [[Węgry|węgierskiego]] [[Maciej Korwin|Macieja Korwina]], a [[Marcin Biem]] zajmował się reformą kalendarza jako profesor [[Uniwersytet Jagielloński|Akademii Krakowskiej]].
 
W [[XV wiek]]u wyczerpaniu ulegają położone płytko pokłady [[Surowiec mineralny|surowców mineralnych]], wtedy to zostają wybudowane [[sztolnia|sztolnie]] umożliwiające wydobycie z pokładów umiejscowionych na znacznie większej głębokości.
W [[1551]] [[Zygmunt II August|Zygmunt August]] ustanowił nowy statut dla kopalń w okolicach Olkusza.
W [[1579]] roku uruchomiono w kamienicy położonej na Rynku [[mennica|mennicę królewską]], która działała do końca wieku. Kres świetności miasta nastał wraz z nadejściem [[XVII wiek]]u: wtedy to górnicy zaczęli podkopywać zabudowania miejskie, ponieważ uległy wyczerpaniom złoża kruszców. Do całkowitej klęski przyczynił się [[potop szwedzki]] – olkuscy [[gwarek|gwarkowie]] zostali zabrani przez [[Szwecja|Szwedów]] do wykonania podkopów pod [[klasztor]] na [[Jasna Góra|Jasnej Górze]], gdzie wszyscy zginęli. W dodatku zaniedbane i zamulone sztolnie spowodowały zalanie kopalń. Przez miasto kilkakrotnie wówczas przetaczały się [[pożar]]y, które zniszczyły większość zabudowań.
 
W wyniku [[III rozbiór Polski|trzeciego rozbioru Polski]] w [[1795]] roku Olkusz przeszedł pod panowanie [[austria]]ckie, ale po [[pokój w Schönbrunn|pokoju w Schönbrunn]] w [[1809]] roku miasto znalazło się w [[Księstwo Warszawskie|Księstwie Warszawskim]], a od [[1815]] roku w [[Królestwo Kongresowe|Królestwie Polskim]]. Właśnie wówczas poczęto snuć plany odbudowy [[górnictwo|górnictwa]] w rejonie olkuskim. W [[1814]] roku otwarto pierwszą kopalnię rudy cynku. W pierwszej połowie [[XIX wiek]]u miasto przeszło znaczną metamorfozę – wyburzono stary [[ratusz]], [[mury miejskie]] oraz klasztor Augustianów, powstały wówczas gmachy starostwa (Olkusz stał się wtedy siedzibą powiatu), szpitala oraz nowego ratusza. W czasie [[powstanie styczniowe|powstania styczniowego]] na terenie Olkusza i całego Zagłębia Dąbrowskiego czynnie działały oddziały partyzanckie, w tym grupa żołnierzy [[Włochy|włoskich]] dowodzonych przez płk. [[Francesco Nullo]], który zginął w bitwie pod [[Krzykawa|Krzykawką]] i dziś ma grób na olkuskim starym cmentarzu.
 
Po powstaniu powoli z upadku podźwignął się [[przemysł]]. Niebagatelne znaczenie miała budowa w latach [[1883]]-[[1885]] [[kolej Iwangorodzko-Dąbrowska|linii Dąbrowsko-Iwangrodzkiej]], która znacznie przyczyniła się do integracji gospodarczej całego regionu i wyjątkowo ożywiła niespełna dwutysięczne miasteczko. Właśnie dzięki korzystnemu położeniu na szlakach komunikacyjnych w [[1907]] roku austriacki przemysłowiec [[Peter Westen]] założył Fabrykę Naczyń Blaszanych (dziś ''Emalia SA''). Po [[I wojna światowa|I wojnie światowej]] miasto zaczęło szybko się rozwijać – powstały szkoły, znacznie poprawił się stan miejskiej infrastruktury. Olkusz liczył wówczas około 12 tysięcy mieszkańców, z czego niemalże 1/3 stanowili [[Żydzi]]. Istniała również znaczna mniejszość niemiecka. W latach [[1918]]-[[1939]] [[powiat olkuski]] znajdował się w ówczesnym [[województwo kieleckie|województwie kieleckim]]. [[10 lutego]] [[1929]] roku w Olkuszu zanotowaną jedną z rekordowych niskich temperatur w Polsce: -40,4&nbsp;°C.
 
Na początku września [[1939]] miasto zostało w wyniku działań wojennych zajęte przez [[Wehrmacht]] (nad pobliską [[Żurada|Żuradą]] ppor. [[Władysław Gnyś]] strącił pierwsze niemieckie samoloty podczas tej [[II wojna światowa|wojny]]) i wkrótce wcielone do [[III Rzesza|III Rzeszy]]. Rządy objęła mniejszość niemiecka, miasto przemianowano najpierw na ''Olkusch'', a później ''Ilkenau'', utworzono także [[getto]] żydowskie. W okolicznych lasach działały wówczas [[partyzantka|partyzanckie]] oddziały [[Armia Krajowa|Armii Krajowej]], co spotykało się z gwałtownymi odpowiedziami okupanta. 16 lipca [[1940]] roku rozstrzelano 20 osób w tym 15 [[Polacy|Polaków]], a dnia 31 lipca 1940 ([[Krwawa środa w Olkuszu]]) setki innych Polaków i Zydów maltretowano na miejskich placach, w wyniku czego zgineło przeszło 100 osób. Do połowy [[1942]] roku zlikwidowano olkuskie getto, a jego mieszkańców wywieziono do [[obóz koncentracyjny|obozów koncentracyjnych]]. Ostatecznie 20 stycznia [[1945]] roku [[Armia Czerwona]] zajęła miasto w wyniku przeprowadzonej ofensywy na [[Śląsk]].
 
Po wojnie nastąpił dalszy rozwój Olkusza. W [[lata 60. XX wieku|latach 60.]] rozpoczęto budowę kopalni ''Olkusz'' oraz [[osiede mieszkaniowe|osiedli mieszkaniowych]] przeznaczonych dla pracowników zagłębiowskich zakładów przemysłowych, przede wszystkim Huty "Katowice", w pobliskiej Dąbrowie Górniczej. Rozbudowano fabrykę naczyń oraz postawiono ogromne hale nowej wytwórni wentylatorów. Dzięki temu liczba mieszkańców wzrosła z 10 tysięcy w latach powojennych do 40 tysięcy obecnie. Rozwój przemysłu niekorzystnie odbił się na środowisku naturalnym. Dziś w rejonie miasta częstym zjawiskiem są poważne szkody górnicze, zaburzona została również równowaga hydrologiczna (zanik źródeł rzeki [[Baba (rzeka)|Baby]]).
 
Do [[1975]] roku miasto znajdowało się w [[województwo krakowskie|województwie krakowskim]], później w latach [[1975]]-[[1999]] w [[województwo katowickie|województwie katowickim]], a od [[1999]] wchodzi w skład [[województwo małopolskie|województwa małopolskiego]].
 
== Dzielnice i osiedla mieszkalne w Olkuszu ==
{{Ukryj
|tytuł = Śródmieście
| Augustiańska
| Budowlanych
| Bóźnicza
| Gen.H.Dąbrowskiego
| Floriańska
| Gęsia
| Górnicza
| Gwarecka
| Harcerska
| Hutnicza
| Kruszcowa
| Kopalniana
| J.Kantego
| Kolorowa
| Kościuszki (cz.zachodnia w tym blok nr 15)
| Krakowska
| Krzywa
| Mickiewicza
| Metalowa
| Ołowiana
| Parcówka
| Powstańców Śląskich
| Piaskowa
| Rynek
| Szpitalna
| Staszica
| Szkolna
| Sławkowska
| Skarbnika
| Szybikowa
| Żuradzka (1-16)
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Centrum
| Bylicy
| Kościuszki
| K.K.Wielkiego (1-53, 2-64)
| Krakowskie Przedmieście
| 29 listopada (1-12)
| Łukasińskiego
| Nullo (1-35, 2-44)
| Na Skarpie, Olewińska (3-13)
| Północna
| Skalska
| Słowackiego
| Świętokrzyska
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Oś.Tysiąclecia (Pakuska)
| Aleja 1000 lecia (od skrzyżowania z ul.Biema)
| Armii Krajowej
| Kpt.Hardego
| Legionów Polskich
| Osiecka
| Strzelców Olkuskich
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Czarna Góra
| Asnyka
| Boczna
| Broniewskiego
| Czarnogórska
| Dworska
| Kamyk
| Kocjana
| Kolejowa
| Krótka
| Krucza Góra
| Leśna
| 29 Listopada (od 15-31/)
| Mazaniec
| Mazaniec Boczna
| Okrzei
| Piłsudskiego
| Parkowa
| Skłodowskiej
| Skwer
| Witeradowska
| Żuradzka (od 18-37)
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Pomorzany
| Biała
| Długa
| Gwarków
| Kołłątaja
| Mieszka I
| Pomorska
| Ponikowska
| Stary Olkusz
| Wspólna
| Zacisze
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Glinianki
| Astrów
| Bohaterów Westerplatte
| Cegielniana
| Dygasińskiego
| Głowackiego
| Jasna (1-22)
| Jesionowa
| Jaśminowa
| Kopernika
| Klonowa
| Kasztanowa
| Kluczewska
| Kwiatowa
| Lipowa
| Makowa
| Malinowa
| Niepodległości
| Ogrodowa
| Podgrabie
| Parcze
| Puławskiego
| Rabsztyńska
| Rzemieślnicza
| Różana
| Sienkiewicza
| Storczykowa
| Spółdzielcza
| Sobieskiego
| Sikorka
| 20 Straconych
| Topolowa
| Wapienna
| Wiśniowa
| Zielona
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Oś.Młodych
| Baczyńskiego
| Chopina
| Jana Pawła II
| Konopnickiej
| Kochanowskiego
| Krasińskiego
| Nałkowskiej
| Orzeszkowej
| Płonowskiej
| Rydla
| Reja
| Sosnowa
| Tuwima
| Żeromskiego
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Wschód
| K.K.Wielkiego (55-99, 66-124)
| Minkiewicza
| Nullo (37-55, 44c, 44d, 46)
| Nowa
| Korczaka
| Olewińska (15-27, i od nr 18)
| Polna
| Partyzantów
| Składowa
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Słowiki
| Batalionów Chłopskich
| Buchowieckiego
| Kolberga
| Kosynierów
| Pakuska
| Przemysłowa
| Plac Konstytucji 3 Maja
| Rataja
| Ściegiennego
| Traugutta
| Witosa
}}
 
{{Ukryj
|tytuł = Skalskie
| Jasna (21-71, 24-132)
| Miła
| Nowowiejska
| Wiejska
| Wyszyńskiego
| Zagaje
}}
 
== Zabytki ==
[[Plik:Poland Olkusz - church.jpg|thumb|[[Bazylika Kolegiacka św. Andrzeja w Olkuszu|Bazylika św. Andrzeja]]]]
'''zachowane'''
* [[Bazylika Kolegiacka św. Andrzeja w Olkuszu|Bazylika św. Andrzeja]] – [[kościół halowy]] z malowidłami ściennymi i [[organy|organami]] [[renesans]]owymi autorstwa [[Hans Hummel|Hansa Hummla]] z lat [[1612]]-[[1623]] (jedne z najstarszych w [[Europa|Europie]] organów, zachowanych w stopniu bliskim oryginalnemu, oraz [[JHWH|tetragramem]] imienia Bożego [[JHWH]] w pisowni [[Masoreci|masoreckiej]]).
* [[poliptyk]] olkuski z 1485 r.
* [[Muzeum Pożarnictwa Ziemi Olkuskiej]].
* [[Muzeum Wody]], które mieści w budynku Stacji Uzdatniania Wody przy ulicy Wspólnej
* [[Muzeum Afrykanistyczne w Olkuszu]] prezentujące zbiory dr. [[Bogdan Szczygieł|Bogdana Szczygła]] – jedyne tego typu w Polsce.
* Baszta wraz z odrestaurowanym fragmentem muru obronnego (obecnie kawiarnia dla młodzieży).
* [[klasycyzm|neoklasycystyczne]] starostwo w Rynku
* kamienica zwana ''Batorówką'' – najstarszy budynek na olkuskim Rynku
* kamienica Myszkowskich na rynku nr 29 – z XVI w., z renesansowym portalem z głową aniołka. Piwnice o 4 kondygnacjach.
* kamienica na rynku nr 24 – piwnice pałacu [[Tęczyńscy|Tęczyńskich]]
* kamienica na rynku nr 20 – kamienica zwana Batorówką albo Królewską
* kamienica na rynku nr 16 – portal gotycki z piaskowca z kościoła Augustianów (w fasadzie fragmenty gotyckie).
* kamienica na rynku nr 15 – w fasadzie fragmenty gotyckie z XV w.
* kamienica na rynku nr 11 – przebudowany dawny pałac Wielopolskich
* "Stare starostwo" z 1828 r. – w miejscu mennicy Stefana Batorego
* Pod rynkiem znajduje się sieć korytarzy łączących okoliczne kamienice
* stary cmentarz wraz z grobem płk [[Francesco Nullo]]
* kopiec Kościuszki z 1861 r. przy ul. Sławkowskiej
* cmentarze żydowskie w Olkuszu – [[Stary cmentarz żydowski w Olkuszu|stary kirkut]] przy ul. Kolorowej powstały prawdopodobnie po 1584 r. i [[Nowy cmentarz żydowski w Olkuszu|nowy kirkut]] przy ul. Jana Kantego z I poł. XX w.
 
W niedalekim [[Rabsztyn (województwo małopolskie)|Rabsztynie]] na wzgórzu znajdują się ruiny zamku [[Bonerowie|Bonerów]] położonego na [[Szlak Orlich Gniazd|Szlaku Orlich Gniazd]].
 
'''niezachowane'''
* [[Ratusz w Olkuszu]], gotycki,
* mury miejskie, brama Krakowska, brama Sławkowska i ok. 14 baszt
* [[klasztor Augustianów w Olkuszu]] z 2 poł. XIV w. (stał w Pn-Wsch części miasta) i towarzyszący mu kościół Wniebowzięcia NMP
* [[wieża ciśnień]] – zburzona w 1962 r.
* mennica królewska
* bożnica żydowska przy ul. Górniczej – zbudowana w oparciu o basztę miejską
* kościół św. Urszuli i 11 Tysięcy Dziewic
* kościół św. Ducha
* kościół św. Elżbiety
* kościół św. Krzyża – przez pewien czas zbór kalwiński
* [[zbór]] [[Arianizm|ariański]]
 
<gallery>
Plik:Osiedla mlodych slowiki.jpg| Widok na Osiedle Młodych oraz w tle na Osiedle Słowiki
Plik:ZGH.jpg|Zakład ZGH Bolesław w Bukownie koło Olkusza
Plik:Szpital olkusz.jpg|Szpital Powiatowy w Olkuszu
Plik:Basen olkusz.jpg|Olkuski ośrodek rekreacyjno-sportowy
Plik:Centrum1.jpg|Widok na śródmieście
Plik:Kosciol olkusz.jpg|Widok na Bazylikę Mniejszą św.Andrzeja
Plik:Komenda olkusz.jpg|Komenda Powiatowa Policji w Olkuszu
Plik:Skalska olkusz.jpg|Osiedle na ul. Skalskiej
Plik:Skwer olkusz.jpg|Skwer w Olkuszu
Plik:Dworek olkusz.jpg|Dworek Machnickich wraz z centrum kulturalnym
Plik:Kultura olkusz.jpg|Centrum kulturalne w Olkuszu
Plik:Baszta olkusz.jpg|Rekonstrukcja baszty
Plik:Slowiki olkusz.jpg|Osiedle Słowiki
Plik:Krakowska olkusz.jpg|Ul. Krakowska
Plik:Poczta olkusz.jpg|Dawny budynek poczty w Olkuszu
Plik:Rynek olkusz.jpg|Rynek w Olkuszu od strony parkingu
Plik:Slawkowska olkusz.jpg |Ul. Sławkowska
</gallery>
muzeum PTTK-Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze
 
== Edukacja ==
=== Szkoły podstawowe ===
* Szkoła Podstawowa nr 1 im. M. Kopernika, ul. Kantego 5
* Szkoła Podstawowa nr 2 im. J. Iwaszkiewicza, ul.Kochanowskiego 2
* Szkoła Podstawowa nr 3,im. Marcina Biema, ul.Hardego 11a
* Szkoła Podstawowa nr 4 im. Fr. Nullo, ul. Fr.Nullo 36
* Szkoła Podstawowa nr 5 im. M. Bylicy, ul. Cegielniana 24
* Szkoła Podstawowa nr 6 im. F. Chopina, ul.Długa 67
* Szkoła Podstawowa nr 8 specjalna, ul. Kochanowskiego 2
* Szkoła Podstawowa nr 9 im. ppłkp. Stanisława Skarżyńskiego, ul. Kosynierów 14
* Szkoła Podstawowa nr 10 im. K.Makuszyńskiego, ul. Żeromskiego 1
 
=== Gimnazja ===
* Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 im. Stanisława Wyspiańskiego, ul. Kochanowskiego 2
* Gimnazjum nr 2,im.Świętej Królowej Jadwigi ul. Żeromskiego 1
* Gimnazjum nr 3 im. Aleksandra hr. Fredry, ul. Korczaka 7
* Gimnazjum nr 4 im. Cypriana Kamila Norwida, ul. Kosynierów 14
* Gimnazjum specjalne, ul. Kochanowskiego 2
 
=== Szkoły ponadgimnazjalne ===
* I Liceum Ogólnokształcące im. K.K.Wielkiego, ul. Polna 8
* II Liceum Ogólnokształcące im. Ziemi Olkuskiej, ul. Żeromskiego 1
* III Liceum Ogólnokształcące im. A.Kocjana, ul.Fr.Nullo 32
* IV Liceum Ogólnokształcące im. K.K.Baczyńskiego, ul. Korczaka 7
* Liceum Techniczne Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul. Partyzantów 8
* Liceum Ekonomiczne Zespołu Szkół im. A Kocjana, ul.Fr.Nullo 32
* Liceum Handlowe Zespołu Szkół im. A.Kocjana, ul.Fr.Nullo 32
* Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul.Partyzantów 8
* Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Mechaniczno-Samochodowych, ul.Górnicza 12
* Technikum Budowlane ZSZ Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
* Technikum budowlane Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
* Technikum ochrony środowiska Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
* Technikum usług fryzjerskich Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
* Technikum Mechaniczne ZSZ Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul.Partyzantów 8
* Technikum Mechaniczne Zespołu Szkół Mechaniczno-Samochodowych, ul.Górnicza 12
* Technikum Mechaniczno-Elektryczne Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul.Partyzantów 8
* Technikum Telekomunikacyjne, ul.Partyzantów 8
* Technikum Hotelarskie Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
 
=== Szkoły artystyczne ===
* Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia w Olkuszu, ul. Fr. Nullo 6
 
=== Szkoły wyższe ===
* Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania , ul.Fr. Nullo 32
 
== Religia ==
Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:
 
=== [[Katolicyzm]] ===
* [[Kościół katolicki w Polsce|Kościół Rzymskokatolicki]]: 4 parafie (w centrum miasta – ul. Mickiewicza 13, na os.Młodych – ul. Biema 24, w dzielnicy Pomorzany – ul. Mieszka I 24 i na os.Słowiki – ul. Miła 31)
 
=== [[Protestantyzm]] ===
* [[Kościół Zielonoświątkowy w RP|Kościół Zielonoświątkowy]], 1 zbór istniejący w mieście od 17 lat (obecnie pastorem jest Daniel Wołkiewicz)
* [[Kościół Adwentystów Dnia Siódmego]], 1 placówka
 
=== Inne ===
* [[Świadkowie Jehowy]]: 4 zbory liczące łącznie ok. 400 osób, własna [[Sala Królestwa|Salą Królestwa]] (w centrum miasta – ul. Sławkowska 26)
 
== Ludzie związani z Olkuszem ==
{{Kategoria główna|Ludzie związani z Olkuszem}}
* [[Tomasz Kulawik]]
* [[Tadeusz Rydzyk]]
* [[Henryk Mandelbaum]]
* [[Marcin Bylica]]
* [[Francesco Nullo]]
* [[Halina Wyrodek]]
* [[Jakub Molęda]]
* [[Maciej Molęda]]
* [[Arkadiusz Protasiuk]]
* [[Antoni Kocjan]]
* [[Jerzy Skoczylas (satyryk)]]
* [[Marcin Biem]]
* [[Jacek Osuch]]
* [[Ewa Sowa]]
 
{{Przypisy}}
 
== Zobacz też ==
* [[Kopiec Kościuszki w Olkuszu]]
* [[Muzeum Afrykanistyczne w Olkuszu]]
* [[Historia Olkusza]]
* [[Olkusz (stacja kolejowa)]]
* [[Powiat olkuski]]
* [[Gmina Olkusz]]
* [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska]]
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.umig.olkusz.pl/ Urząd Miasta i Gminy Olkusz]
* [http://www.olkusz.pressf11.pl// Olkusz.pressF11.pl - pełnoekranowa galeria zdjęć Olkusza]
{{Linki do map Polski
| stopniN=50
|  minutN=17
| sekundN=00
| stopniE=19
|  minutE=34
| sekundE=00
}}
 
{{Miasta województwa małopolskiego}}
{{Powiat olkuski}}
{{Powiat olkuski (dawny)}}
 
[[Kategoria:Olkusz| ]]

Wersja z 21:33, 6 lip 2011

Olkusz
Herb Flaga
Herb Olkusza Flaga Olkusza
Województwo małopolskie
Powiat olkuski
Gmina
• rodzaj 		Olkusz
miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1299
Burmistrz Dariusz Rzepka
Powierzchnia 25,65[1] km²
Ludność (2010)
• liczba
• gęstość
36 869[1]
1437[1] os./km²
Strefa numeracyjna
 +48 32
Kod pocztowy 32-300 do 32-305
Tablice rejestracyjne KOL
Położenie na mapie Polski
50°16′44.7″N 19°33′34.91″E / 50.279083, 19.5596972Na mapach: 50°16′44.7″N 19°33′34.91″E / 50.279083, 19.5596972
TERC
(TERYT) 		2121512054
Urząd miejski
Rynek 1
32-300 Olkusz
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Olkusz - to miasto w woj. małopolskim, w powiecie olkuskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Olkusz, położone na zachodnich rubieżach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej nad rzeką Babą, przy drodze krajowej Szablon:AS-droga i przy drogach wojewódzkich Szablon:AS-droga i Szablon:AS-droga.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. katowickiego.

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 36 869 mieszkańców.

Jeden z najważniejszych ośrodków górnictwa rud cynkowo-ołowiowych w Polsce (kopalnia Olkusz – Pomorzany, nieopodal w Bukownie Zakłady Górniczo-Hutnicze "Bolesław"), fabryka naczyń Emalia SA, fabryka wentylatorów OWENT, drobny przemysł i rzemiosło; lokalny ośrodek handlowy i kulturalny.

Położenie

Miasto leży na wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, dokładniej na Wyżynie Olkuskiej. Znajduje się w połowie drogi krajowej numer 94, pomiędzy Katowicami a Krakowem, przy linii kolejowej Kielce – Katowice. Przez miasto przechodzi Linia Hutnicza Szerokotorowa (LHS), która ma swój koniec w nieodległym Sławkowie. W odległości 20 kilometrów od miasta przebiega autostrada A4 będąca częścią drogi międzynarodowej o numerze E40.

Nazwa miasta

Pierwsze zapisy nazwy miasta kształtują się następująco: Lcuhs (1257), Hilcus (1262), Helcus (1301), Ylcus (1314), Elcus (1409), Olkusch (1462). Jeszcze w XVIII w. miasto nazywane było Ilkuszem. Wskazuje to na pochodzenie jego nazwy od imienia Hilke (inaczej Hilcus, Hildebrand) i udział kolonistów niemieckich w lokacji miasta. Spolonizowana forma Hilkusz przeobraziła się ostatecznie w dzisiejszy Olkusz[2].

Historia

Plik:Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Olkusza.
Plik:Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Żydów w Olkuszu.

Na terenie Olkusza już we wczesnym średniowieczu rozwinęło się górnictwo, ze względu na płytko położone pokłady srebra. Początkowo osadnictwo rozwijało się na zachód od obecnego miasta, lecz w połowie XIII wieku gród został przeniesiony tuż nad rzekę Babę. Przed 1299 rokiem miasto zostało lokowane na prawie niemieckim (akt lokacyjny miasta zaginął, niemożliwe jest ustalenie dokładnej daty). Od tego momentu następuje intensywny rozwój Olkusza.

Plik:Baszta.JPG
Baszta i fragment murów miejskich

Na początku XIV wieku gród zostaje otoczony murami miejskimi i następuje rozbudowa farnego kościoła pw. św. Andrzeja Apostoła. Miasto zostaje wówczas zaliczone do największych i najważniejszych miast Małopolski, co zawdzięczało rozbudowie królewskich kopalń a także położeniu na szlaku Wrocław – Kraków. W roku 1356 miasto zyskuje prawo delegowania swoich przedstawicieli do nowo powstałego Sądu Sześciu Miast, który był najwyższym organem sądowniczym dla miast Małopolski. Wielu olkuszan piastowało wówczas znaczne stanowiska – Marcin Bylica był astronomem na dworze króla węgierskiego Macieja Korwina, a Marcin Biem zajmował się reformą kalendarza jako profesor Akademii Krakowskiej.

W XV wieku wyczerpaniu ulegają położone płytko pokłady surowców mineralnych, wtedy to zostają wybudowane sztolnie umożliwiające wydobycie z pokładów umiejscowionych na znacznie większej głębokości. W 1551 Zygmunt August ustanowił nowy statut dla kopalń w okolicach Olkusza. W 1579 roku uruchomiono w kamienicy położonej na Rynku mennicę królewską, która działała do końca wieku. Kres świetności miasta nastał wraz z nadejściem XVII wieku: wtedy to górnicy zaczęli podkopywać zabudowania miejskie, ponieważ uległy wyczerpaniom złoża kruszców. Do całkowitej klęski przyczynił się potop szwedzki – olkuscy gwarkowie zostali zabrani przez Szwedów do wykonania podkopów pod klasztor na Jasnej Górze, gdzie wszyscy zginęli. W dodatku zaniedbane i zamulone sztolnie spowodowały zalanie kopalń. Przez miasto kilkakrotnie wówczas przetaczały się pożary, które zniszczyły większość zabudowań.

W wyniku trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku Olkusz przeszedł pod panowanie austriackie, ale po pokoju w Schönbrunn w 1809 roku miasto znalazło się w Księstwie Warszawskim, a od 1815 roku w Królestwie Polskim. Właśnie wówczas poczęto snuć plany odbudowy górnictwa w rejonie olkuskim. W 1814 roku otwarto pierwszą kopalnię rudy cynku. W pierwszej połowie XIX wieku miasto przeszło znaczną metamorfozę – wyburzono stary ratusz, mury miejskie oraz klasztor Augustianów, powstały wówczas gmachy starostwa (Olkusz stał się wtedy siedzibą powiatu), szpitala oraz nowego ratusza. W czasie powstania styczniowego na terenie Olkusza i całego Zagłębia Dąbrowskiego czynnie działały oddziały partyzanckie, w tym grupa żołnierzy włoskich dowodzonych przez płk. Francesco Nullo, który zginął w bitwie pod Krzykawką i dziś ma grób na olkuskim starym cmentarzu.

Po powstaniu powoli z upadku podźwignął się przemysł. Niebagatelne znaczenie miała budowa w latach 1883-1885 linii Dąbrowsko-Iwangrodzkiej, która znacznie przyczyniła się do integracji gospodarczej całego regionu i wyjątkowo ożywiła niespełna dwutysięczne miasteczko. Właśnie dzięki korzystnemu położeniu na szlakach komunikacyjnych w 1907 roku austriacki przemysłowiec Peter Westen założył Fabrykę Naczyń Blaszanych (dziś Emalia SA). Po I wojnie światowej miasto zaczęło szybko się rozwijać – powstały szkoły, znacznie poprawił się stan miejskiej infrastruktury. Olkusz liczył wówczas około 12 tysięcy mieszkańców, z czego niemalże 1/3 stanowili Żydzi. Istniała również znaczna mniejszość niemiecka. W latach 1918-1939 powiat olkuski znajdował się w ówczesnym województwie kieleckim. 10 lutego 1929 roku w Olkuszu zanotowaną jedną z rekordowych niskich temperatur w Polsce: -40,4 °C.

Na początku września 1939 miasto zostało w wyniku działań wojennych zajęte przez Wehrmacht (nad pobliską Żuradą ppor. Władysław Gnyś strącił pierwsze niemieckie samoloty podczas tej wojny) i wkrótce wcielone do III Rzeszy. Rządy objęła mniejszość niemiecka, miasto przemianowano najpierw na Olkusch, a później Ilkenau, utworzono także getto żydowskie. W okolicznych lasach działały wówczas partyzanckie oddziały Armii Krajowej, co spotykało się z gwałtownymi odpowiedziami okupanta. 16 lipca 1940 roku rozstrzelano 20 osób w tym 15 Polaków, a dnia 31 lipca 1940 (Krwawa środa w Olkuszu) setki innych Polaków i Zydów maltretowano na miejskich placach, w wyniku czego zgineło przeszło 100 osób. Do połowy 1942 roku zlikwidowano olkuskie getto, a jego mieszkańców wywieziono do obozów koncentracyjnych. Ostatecznie 20 stycznia 1945 roku Armia Czerwona zajęła miasto w wyniku przeprowadzonej ofensywy na Śląsk.

Po wojnie nastąpił dalszy rozwój Olkusza. W latach 60. rozpoczęto budowę kopalni Olkusz oraz osiedli mieszkaniowych przeznaczonych dla pracowników zagłębiowskich zakładów przemysłowych, przede wszystkim Huty "Katowice", w pobliskiej Dąbrowie Górniczej. Rozbudowano fabrykę naczyń oraz postawiono ogromne hale nowej wytwórni wentylatorów. Dzięki temu liczba mieszkańców wzrosła z 10 tysięcy w latach powojennych do 40 tysięcy obecnie. Rozwój przemysłu niekorzystnie odbił się na środowisku naturalnym. Dziś w rejonie miasta częstym zjawiskiem są poważne szkody górnicze, zaburzona została również równowaga hydrologiczna (zanik źródeł rzeki Baby).

Do 1975 roku miasto znajdowało się w województwie krakowskim, później w latach 1975-1999 w województwie katowickim, a od 1999 wchodzi w skład województwa małopolskiego.

Dzielnice i osiedla mieszkalne w Olkuszu

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Szablon:Ukryj

Zabytki

Plik:Poland Olkusz - church.jpg
Bazylika św. Andrzeja

zachowane

  • Bazylika św. Andrzeja – kościół halowy z malowidłami ściennymi i organami renesansowymi autorstwa Hansa Hummla z lat 1612-1623 (jedne z najstarszych w Europie organów, zachowanych w stopniu bliskim oryginalnemu, oraz tetragramem imienia Bożego JHWH w pisowni masoreckiej).
  • poliptyk olkuski z 1485 r.
  • Muzeum Pożarnictwa Ziemi Olkuskiej.
  • Muzeum Wody, które mieści w budynku Stacji Uzdatniania Wody przy ulicy Wspólnej
  • Muzeum Afrykanistyczne w Olkuszu prezentujące zbiory dr. Bogdana Szczygła – jedyne tego typu w Polsce.
  • Baszta wraz z odrestaurowanym fragmentem muru obronnego (obecnie kawiarnia dla młodzieży).
  • neoklasycystyczne starostwo w Rynku
  • kamienica zwana Batorówką – najstarszy budynek na olkuskim Rynku
  • kamienica Myszkowskich na rynku nr 29 – z XVI w., z renesansowym portalem z głową aniołka. Piwnice o 4 kondygnacjach.
  • kamienica na rynku nr 24 – piwnice pałacu Tęczyńskich
  • kamienica na rynku nr 20 – kamienica zwana Batorówką albo Królewską
  • kamienica na rynku nr 16 – portal gotycki z piaskowca z kościoła Augustianów (w fasadzie fragmenty gotyckie).
  • kamienica na rynku nr 15 – w fasadzie fragmenty gotyckie z XV w.
  • kamienica na rynku nr 11 – przebudowany dawny pałac Wielopolskich
  • "Stare starostwo" z 1828 r. – w miejscu mennicy Stefana Batorego
  • Pod rynkiem znajduje się sieć korytarzy łączących okoliczne kamienice
  • stary cmentarz wraz z grobem płk Francesco Nullo
  • kopiec Kościuszki z 1861 r. przy ul. Sławkowskiej
  • cmentarze żydowskie w Olkuszu – stary kirkut przy ul. Kolorowej powstały prawdopodobnie po 1584 r. i nowy kirkut przy ul. Jana Kantego z I poł. XX w.

W niedalekim Rabsztynie na wzgórzu znajdują się ruiny zamku Bonerów położonego na Szlaku Orlich Gniazd.

niezachowane

  • Ratusz w Olkuszu, gotycki,
  • mury miejskie, brama Krakowska, brama Sławkowska i ok. 14 baszt
  • klasztor Augustianów w Olkuszu z 2 poł. XIV w. (stał w Pn-Wsch części miasta) i towarzyszący mu kościół Wniebowzięcia NMP
  • wieża ciśnień – zburzona w 1962 r.
  • mennica królewska
  • bożnica żydowska przy ul. Górniczej – zbudowana w oparciu o basztę miejską
  • kościół św. Urszuli i 11 Tysięcy Dziewic
  • kościół św. Ducha
  • kościół św. Elżbiety
  • kościół św. Krzyża – przez pewien czas zbór kalwiński
  • zbór ariański
  • Osiedla mlodych slowiki.jpg

    Widok na Osiedle Młodych oraz w tle na Osiedle Słowiki

  • ZGH.jpg

    Zakład ZGH Bolesław w Bukownie koło Olkusza

  • Szpital olkusz.jpg

    Szpital Powiatowy w Olkuszu

  • Basen olkusz.jpg

    Olkuski ośrodek rekreacyjno-sportowy

  • Centrum1.jpg

    Widok na śródmieście

  • Kosciol olkusz.jpg

    Widok na Bazylikę Mniejszą św.Andrzeja

  • Komenda olkusz.jpg

    Komenda Powiatowa Policji w Olkuszu

  • Skalska olkusz.jpg

    Osiedle na ul. Skalskiej

  • Skwer olkusz.jpg

    Skwer w Olkuszu

  • Dworek olkusz.jpg

    Dworek Machnickich wraz z centrum kulturalnym

  • Kultura olkusz.jpg

    Centrum kulturalne w Olkuszu

  • Baszta olkusz.jpg

    Rekonstrukcja baszty

  • Slowiki olkusz.jpg

    Osiedle Słowiki

  • Krakowska olkusz.jpg

    Ul. Krakowska

  • Poczta olkusz.jpg

    Dawny budynek poczty w Olkuszu

  • Rynek olkusz.jpg

    Rynek w Olkuszu od strony parkingu

  • Slawkowska olkusz.jpg

    Ul. Sławkowska

muzeum PTTK-Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

Edukacja

Szkoły podstawowe

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. M. Kopernika, ul. Kantego 5
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. J. Iwaszkiewicza, ul.Kochanowskiego 2
  • Szkoła Podstawowa nr 3,im. Marcina Biema, ul.Hardego 11a
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. Fr. Nullo, ul. Fr.Nullo 36
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. M. Bylicy, ul. Cegielniana 24
  • Szkoła Podstawowa nr 6 im. F. Chopina, ul.Długa 67
  • Szkoła Podstawowa nr 8 specjalna, ul. Kochanowskiego 2
  • Szkoła Podstawowa nr 9 im. ppłkp. Stanisława Skarżyńskiego, ul. Kosynierów 14
  • Szkoła Podstawowa nr 10 im. K.Makuszyńskiego, ul. Żeromskiego 1

Gimnazja

  • Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 1 im. Stanisława Wyspiańskiego, ul. Kochanowskiego 2
  • Gimnazjum nr 2,im.Świętej Królowej Jadwigi ul. Żeromskiego 1
  • Gimnazjum nr 3 im. Aleksandra hr. Fredry, ul. Korczaka 7
  • Gimnazjum nr 4 im. Cypriana Kamila Norwida, ul. Kosynierów 14
  • Gimnazjum specjalne, ul. Kochanowskiego 2

Szkoły ponadgimnazjalne

  • I Liceum Ogólnokształcące im. K.K.Wielkiego, ul. Polna 8
  • II Liceum Ogólnokształcące im. Ziemi Olkuskiej, ul. Żeromskiego 1
  • III Liceum Ogólnokształcące im. A.Kocjana, ul.Fr.Nullo 32
  • IV Liceum Ogólnokształcące im. K.K.Baczyńskiego, ul. Korczaka 7
  • Liceum Techniczne Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul. Partyzantów 8
  • Liceum Ekonomiczne Zespołu Szkół im. A Kocjana, ul.Fr.Nullo 32
  • Liceum Handlowe Zespołu Szkół im. A.Kocjana, ul.Fr.Nullo 32
  • Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul.Partyzantów 8
  • Liceum Zawodowe Zespołu Szkół Mechaniczno-Samochodowych, ul.Górnicza 12
  • Technikum Budowlane ZSZ Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
  • Technikum budowlane Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
  • Technikum ochrony środowiska Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
  • Technikum usług fryzjerskich Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1
  • Technikum Mechaniczne ZSZ Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul.Partyzantów 8
  • Technikum Mechaniczne Zespołu Szkół Mechaniczno-Samochodowych, ul.Górnicza 12
  • Technikum Mechaniczno-Elektryczne Zespołu Szkół Mechaniczno-Elektrycznych, ul.Partyzantów 8
  • Technikum Telekomunikacyjne, ul.Partyzantów 8
  • Technikum Hotelarskie Zespołu Szkół Budowlanych nr4, ul. Legionów Polskich 1

Szkoły artystyczne

  • Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia w Olkuszu, ul. Fr. Nullo 6

Szkoły wyższe

  • Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania , ul.Fr. Nullo 32

Religia

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Katolicyzm

  • Kościół Rzymskokatolicki: 4 parafie (w centrum miasta – ul. Mickiewicza 13, na os.Młodych – ul. Biema 24, w dzielnicy Pomorzany – ul. Mieszka I 24 i na os.Słowiki – ul. Miła 31)

Protestantyzm

Inne

Ludzie związani z Olkuszem

Plik:Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Olkuszem.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. (GUS), [1]
  2. ↑ Kazimierz Rymut: Nazwy Miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987. ISBN 83-04-02436-5. 

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Szablon:Miasta województwa małopolskiego Szablon:Powiat olkuski Szablon:Powiat olkuski (dawny)

Źródło: „https://wiki.zaglebie.pl/index.php?title=Olkusz&oldid=355”